راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

نه‌ یه‌ك نه‌ دوان نه‌ بنكه‌ فراوان
کوردستان هه‌موو شێوازه‌كانی‌ حوكمڕانی‌ تاقیكردووه‌ته‌وه‌و بێ‌ ئه‌نجام بووه‌

هه‌ستیار قادر
هه‌رچی‌ شێوه‌ی‌ حكومه‌تداری‌ هه‌یه‌ له‌هه‌رێمدا تاقیكراوه‌ته‌وه‌، حكومه‌تی‌ دووبه‌ره‌یی‌‌و دوو لایه‌ن‌و بنكه‌فراوان، كه‌چی‌ هیچیان ئه‌نجامیان نه‌بووه‌، ئه‌ی‌ چاره‌ چییه‌؟
5.11.2015  |  سلێمانی‌
هیچ كام له‌لایه‌نه‌كانی‌ ناو حكومه‌ت متمانه‌یان به‌یه‌ك نه‌ماوه‌و نازانن په‌نا بۆ كام شێواز به‌رن ( :وێنه موقع حكومة اقليم كردستان)
هیچ كام له‌لایه‌نه‌كانی‌ ناو حكومه‌ت متمانه‌یان به‌یه‌ك نه‌ماوه‌و نازانن په‌نا بۆ كام شێواز به‌رن ( :وێنه موقع حكومة اقليم كردستان)

پڕكردنه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ وه‌زیره‌كانی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ گۆران به‌وه‌كاله‌ت له‌لایه‌ن نێچرڤان بارزانی سه‌رۆكی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمه‌وه‌ له‌ كۆتایی‌ مانگی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ رابردودا دوا بزمار بوو له‌تابوتی‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ بنكه‌ فراوانه‌ درا كه‌ ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر به‌به‌شداری‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌ سیاسیه‌كانی‌ هه‌رێم پێكهێنرا.

 

 ناكۆكی‌ نێوان لایه‌نه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ی‌ خسته‌ بارێكی‌ دژواره‌وه‌ كه‌ هاوكات بوو له‌گه‌ڵ مه‌ترسی‌ شه‌ڕی‌ دژه‌ داعش‌و ئاڵۆزبونی‌ قه‌یرانی‌ ئابوری‌.

 

عه‌لی‌ حسێن ئه‌ندامی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان پێكهێنانی‌ حكومه‌تی‌ ئێستای‌ هه‌رێم به‌بنكه‌ فروانی‌ به‌حكومه‌تێكی‌ "ناچاری‌" ده‌زانێت به‌و پێیه‌ی‌ به‌وته‌ی‌ ناوبراو قۆناغه‌كه‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌خواست. عه‌لی‌ حسێن به‌"نیقاش" وت "بونی‌ گۆران له‌حكومه‌تدا بووبووه‌ مه‌ترسی‌ له‌سه‌ر ئاشتی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌".

 

كێشه‌ی‌ گۆران و پارتی‌ به‌هۆی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ مانگی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ رابردوه‌وه‌ ئاڵۆز بوو كاتێك له‌سنوری‌ پارێزگای‌ سلێمانی‌ هێرش كرایه‌ سه‌ر به‌شێك له‌باره‌گاكانی‌ پارتی‌‌و قوربانی‌ له‌نێو خۆپیشانده‌راندا لێكه‌وته‌وه‌ كه‌ له‌به‌رانبه‌ردا پارتی‌ جگه‌ له‌ده‌ركرنی‌ وه‌زیره‌كانی‌ گۆران رێشی‌ نه‌دا یوسف محه‌مه‌د سه‌رۆكی‌ په‌رله‌مان له‌پشكی‌ ئه‌و حیزبه‌ له‌ 12ی‌ هه‌مان مانگدا وه‌ك سه‌رۆك په‌رله‌مان بچێته‌ هه‌ولێری‌ پایته‌خته‌وه‌ كه‌ به‌به‌شێك له‌زۆنی‌ زه‌ردی‌ له‌قه‌ڵه‌مڕه‌وی‌ پارتی‌ داده‌نرێت.

 

نه‌رمین عوسمان ئه‌ندامی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كورستان به‌"نیقاش"ی‌ وت "هۆكاری‌ شكستی‌ ئه‌م جۆره‌ی‌ حكومه‌تی‌ بنكه‌ فراوان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هێشتا لایه‌نه‌كانی‌ ئۆپۆزسیۆنی‌ پێشوو كه‌ چونه‌ته‌ ناو حكومه‌ته‌وه‌ وه‌ك ئۆپۆزسیۆن كار ده‌كه‌ن‌و لایه‌نه‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتیش وه‌ك ئۆپۆزسۆن له‌حكومه‌تدا مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ن".

 

 شكستی‌ رێژه‌یی‌ پێكه‌وه‌ كاركردنی‌ دوو لایه‌نی‌ سه‌ره‌كی‌ له‌حكومه‌تێكدا "پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان‌و بزوتنه‌وه‌ی‌ گۆران" تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی‌ ناسه‌ركه‌وتوو بوو بۆ  شێوازێكی‌ تری‌ پێكهاته‌ی‌ حكومه‌ت له‌هه‌رێم كه‌ ماوه‌ی‌ بیست‌و سێ ساڵی‌ ته‌مه‌نیدا چه‌ندین شێوازی‌ حكومه‌تی‌ بنكه‌فراوان‌و دوو حیزبی‌‌و دووبه‌ره‌یی‌ ده‌سه‌ڵات‌و ئۆپۆزسیۆنی‌ تاقیكردۆته‌وه‌ كه‌ زۆربه‌یان یان قه‌یراناوی‌ بوون یان قه‌یران‌و كێشه‌ی‌ تریان به‌دوای‌ خۆیاندا هێناوه‌.

 

له‌دوای‌ یه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنی‌ په‌رله‌مانی‌ له‌هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ساڵی‌ 1992دا پارتی‌ دیموكرات‌و یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ پێكه‌وه‌ وه‌ك دوو حزبی‌ زۆرینه‌ یه‌كه‌م حكومه‌تیان پێكهێنا كه‌ به‌حكومه‌تی‌ فیفتی‌ به‌فیفتی‌ "نیوه‌ به‌نیوه‌" ناسرا كه‌ پۆسته‌كانیان به‌سه‌ر خۆیاندا دابه‌شكرد هه‌ر له‌حكومه‌ته‌وه‌ تا به‌رێوه‌به‌ری‌ فه‌رمانگه‌یه‌كی‌ ئاسایی‌.

 

له‌نیوه‌ی‌ ته‌مه‌نی‌ ئه‌و كابینه‌یه‌ی‌ حكومه‌تدا ناكۆكی نێوان ئه‌و دوو حیزبه‌ گه‌یشته‌ ئه‌و ئاسته‌ی‌ ده‌ستبده‌نه‌ چه‌ك بۆ رووبه‌روبوونه‌وه‌ی‌ یه‌كتری‌ له‌شه‌رێكی‌ نێو خۆییدا كه‌ تا ساڵی‌ 1996 به‌رده‌وام بوو كه‌ تائێستاش كاریگه‌ریه‌كانی‌ له‌سه‌ر دابه‌شبونی‌ ئیداری‌‌و سیاسی‌‌و ئه‌منی‌ هه‌رێم جێماوه‌.

 

 حكومه‌تی‌ ئاشتبونه‌وه‌ نیشتیمانی‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ بوو كه‌ له‌ساڵی‌ 2005 هه‌مان ئه‌و دوو حیزبه‌ به‌زۆرینه‌ پێكیانهێنا له‌دوای‌ چه‌ندین ساڵ له‌ئه‌زمونكردنی‌ دوو ئیداره‌یی‌ حكومه‌تی‌ پارتی‌ له‌هه‌ولێر دهۆك‌و حكومه‌تی‌ یه‌كێتیش له‌سلێمانی‌.

 

جیاوازی‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ له‌گه‌ڵ حكومه‌ته‌ پێشینه‌كه‌یدا له‌به‌شداری پێكردنی‌ چه‌ند لایه‌نێكی‌ سیاسی‌ تر بوو به‌تایبه‌ت یه‌كگرتوو كۆمه‌ڵی‌ ئیسلامی‌ له‌پێدانی‌ وه‌زاره‌ته‌كاندا كه‌ نمیچه‌ بنكه‌ فراوان بوو به‌وپێیه‌ی‌ جگه‌ له‌دوو پارته‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ پارته‌كانی‌ تر وه‌ك به‌شدار له‌و حكومه‌ته‌دا بوون نه‌ك هاوبه‌شی‌ پێكردنیان له‌بڕیاره‌ چاره‌نوسسازه‌كاندا.

 

چه‌قبه‌ستویی‌ سیاسی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌سه‌رده‌می‌ چوار ساڵی‌ ته‌مه‌نی‌ ئه‌و حكومه‌ته‌دا ده‌ركه‌وتنی‌ ئۆپۆسیۆنی‌ به‌دوای‌ خۆیدا هێنا له‌و حكومه‌ته‌ی‌ كه‌ له‌ ساڵی‌ 2009 پێكهات كه‌ جگه‌ له‌بزوتنه‌وه‌ی‌ گۆران هه‌ریه‌ك له‌كۆمه‌ڵ‌و یه‌كگرتوی‌ ئیسلامی‌ كه‌ پێشتر به‌شێك بوون له‌حكومه‌ته‌كه‌ی‌ یه‌كێتی‌‌و پارتی‌ بڕیاری‌ ئۆپۆزسیۆنبویاندا.

 

ململانێی‌ حكومه‌تی‌ دوو حیزب له‌به‌رانبه‌ر سێ لایه‌نی‌ ئۆپۆزسیۆندا له‌ماوه‌ی‌ چوار ساڵی‌ ته‌مه‌نیدا ئاڵۆزی‌ سیاسی به‌دوای‌ خۆیدا هێنا كه‌ له‌مانگی‌ شوباتی‌ ساڵی‌ 2011دا گه‌یشته‌ ئاستی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ خۆپیشاندان له‌سنوری‌ سلێمانی‌ كه‌ تا نزیكه‌ی‌ یه‌ك مانگ به‌رده‌وام بوو داوای‌ چاكسازی‌ سیاسی‌ تێدا به‌رزكرایه‌وه‌.

 

سه‌میر سه‌لیم ئه‌ندامی‌ مه‌كته‌بی‌ سیاسی یه‌كگرتوی‌ ئیسلامی‌ شكستی‌ حكومه‌ته‌كانی‌ رابردوو ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ كه‌شی‌ سیاسی‌ هه‌رێم كه‌ به‌ وته‌ی‌ ناوبراو  له‌رابردوو ئێستاشدا كه‌شی‌ ده‌وڵه‌ت نه‌بووه‌و به‌رده‌وام له‌ژێر گوشاری‌ خه‌ڵك‌و به‌رژه‌وه‌ندی‌ حیزبه‌كاندا بووه‌و پرۆسه‌ دیموكراسیه‌كه‌شی‌ ناته‌ندروست كردووه‌.

 

سه‌میر سه‌لیم كه‌ حیزبه‌كه‌ی‌ ئه‌زمونی‌ حكومه‌تی‌ بنكه‌فراوان‌و ئۆپۆزسیۆنی‌ تاقیكردووه‌ته‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "حكومه‌تی‌ بنكه‌فراوان لاوازترین ئه‌زمون‌و چاره‌سه‌رێكی‌ ناچارییه‌".

 

دوا ئه‌زمونی‌ پێكهاته‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم بنكه‌فراوان بوو كه‌ ساڵی‌ پار به‌به‌شداری‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ كوردستان (پارتی‌، یه‌كێتی‌، گۆڕان، یه‌كگرتوو، كۆمه‌ڵ) پێكهات‌و كۆتایی‌ به‌سه‌رده‌می‌ ئۆپۆزسیۆن بوونی‌ په‌رله‌مانی‌ هێنا، به‌ڵام ململانێی نێوان هه‌ردوو ره‌وتی‌ ده‌سه‌ڵات‌و ئۆپۆزسیۆن به‌شێوه‌یه‌كی‌ شاراوه‌ هه‌ر بوونی‌ هه‌بوو.

 

تاقیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و ئه‌زموونه‌ جۆراوجۆرانه‌ بۆ پارتی‌ كه‌ تائێستاش زۆرینه‌ی‌ په‌رله‌مانه‌و زۆربه‌ی‌ ته‌مه‌نی‌ حكومه‌ت‌و سه‌رۆكه‌كه‌ی‌ هی‌ ئه‌و بووه‌ خه‌ونی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ لا دروست كردووه‌ بۆ رابردوو، ئه‌وكاته‌ی‌ له‌گه‌ڵ یه‌كێتیدا كه‌ هاوپه‌یمانی‌ ستراتیژیه‌تی‌ پێكه‌وه‌ حكومه‌تیان به‌رێوه‌ ده‌برد.

 

عه‌لی‌ حسێن ئه‌ندامی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان ده‌ڵێت "پێكهێنانی‌ حكومه‌ت‌و به‌رێوه‌بردنی‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كێتیدا باشترو ئاسانتر بوو".

 

ئه‌و حه‌زه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ  پێكهاته‌ی‌ حكومه‌تی‌  2005 بۆ 2009 حه‌زی‌ هاوشێوه‌ی‌ هێزه‌كانی‌ ئۆپۆزسیۆنی‌ پێشووشه‌.

 

 كوێستان عه‌بدوڵا له‌دوو خولی‌ جیاوازی‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستاندا په‌رله‌مانتار بوو كه‌ دواترینیان له‌فراكسیۆنی‌ گۆران بوو له‌سه‌رده‌می‌ ئۆپۆزسیۆن بونیدا، ئه‌و شكستی‌ حوكمڕانی‌ هه‌رێم ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ هه‌ژمونی‌ دوو حیزبه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كه‌ له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردوی‌ حوكمرانیدا، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی‌ رێژه‌یی‌ سه‌رده‌می‌ هه‌بوونی‌ ئۆپۆزسیۆن به‌باشتر له‌كابینه‌كانی‌ تری‌ حكومه‌ت ده‌زانێت.

 

كوێستان عه‌بدوڵا به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌وكات ئۆپۆزسیۆن زانیاری‌ بۆ خه‌ڵك ئاشكرا ده‌كردو حكومه‌تیش ئه‌گه‌رچی‌ چاكسازی‌ روكه‌شیش بێت ئه‌نجامیده‌داو ئه‌گه‌ر ئه‌و ره‌وشه‌ به‌رده‌وام بوایه‌ حكومه‌ت ده‌كه‌وته‌ ژێر گوشاری‌ ئه‌نجامدانی‌ چاكسازیه‌وه‌".

 

ئه‌وه‌ی‌ تائێستا له‌پێكهاته‌ی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمدا تاقینه‌كراوه‌ته‌وه‌ حكومه‌تی‌ تاك حیزبه‌ كه‌ هاوكێشه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردوو رێی‌ به‌جێبه‌جێكردنی‌ ئه‌و سیناریۆیه‌ نه‌داوه‌ به‌وپێیه‌ی‌ هیچ حیزبێك نه‌یتوانیوه‌ به‌ته‌نها حكومه‌ت پێكبهێنێت بێ ئه‌وه‌ی‌ ناچار بێت هاوپه‌یمانی‌ لاینه‌كانی‌ تر بكات، چونكه‌ هیچ حیزبێك نه‌یتوانیوه‌ به‌ته‌نها زۆرینه‌ی‌ 50 كۆ یه‌ك به‌ده‌ست بهێنێت كه‌ رێی‌ ئه‌و هه‌نگاوه‌ی‌ پێبدات. 

 

 ئه‌ندامه‌كه‌ی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ پارتی‌ كه‌ حیزبه‌كه‌ی‌ له‌1992ه‌وه‌ زۆرترین ده‌نگی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ به‌ده‌ستهێناوه‌ سیناریۆی‌ حكومه‌تی‌ تاك حیزبی‌ بۆ ئه‌م قۆناغه‌ به‌باش نازانێت ئه‌وه‌ش ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌پێكنه‌هێنانی‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌.

 

به‌ڵام هه‌رێم كه‌مال ئاغا ئه‌ندامی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان رایه‌كی‌ پێچه‌وانه‌ی‌ هه‌یه‌ هه‌رچه‌نده‌ حیزبه‌كه‌ی‌ له‌دوای‌ 2005ه‌وه‌ ته‌نها سه‌رۆكی‌ یه‌ك كابینه‌ی‌ دوو ساڵی‌ حكومه‌تی‌ كردووه‌ له‌2009 بۆ 2011 .

 

هه‌رێم كه‌مال ئاغا به‌"نیقاش"ی‌ وت "ده‌بێت تاكه‌ حیزبێك حكومه‌ت پێكبهێنێت‌و ئه‌وه‌ سه‌نگی‌ مه‌حه‌كه‌ بۆ هێنانه‌ كایه‌ی‌ ئارامی‌ له‌هه‌رێمی‌ كوردستان له‌كاتێكدا حكومه‌تی‌ بنكه‌ فراوان شكستی‌ هێناوه‌و حیزبه‌كان ناتوانن به‌رنامه‌ی‌ خۆیان جێبه‌جێبكه‌ن‌و زیاتر به‌شداریه‌كه‌یان بۆ نمایشه‌".

 

حكومه‌تی‌ خۆجێی هه‌ولێرو دهۆك بۆ پارتی‌ ئه‌زمونێكی‌ تاقیكراوه‌ی‌ حوكمرانی‌ تاك حیزبی‌ بووه‌ كه‌ به‌پشتبه‌ستن به‌زۆرینه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ئه‌و پارێزگایه‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ پێكهێناوه‌.

 

به‌ڵام نه‌رمین عوسمان كه‌ ئه‌ندامێكی‌ تری‌ سه‌ركردایه‌تی‌ یه‌كێتیه‌ حكومه‌تی‌ تاك حیزبی‌ به‌گونجاو نازانێت بۆ بارودۆخی‌ ئێستای‌ هه‌رێم، ئه‌و به‌"نیقاش"ی‌ وت "تائێستا ئیداره‌كانمان یه‌كگرتوو نیه‌و په‌نابردن بۆ حكومه‌تی‌ تاك حیزبی‌ هه‌ڵه‌یه‌كی‌ مێژویه‌و ده‌مانگه‌رێنێته‌وه‌ سێگۆشه‌ی‌ یه‌كه‌م".

 

پێده‌چێت به‌ته‌نها گۆرینی‌ شێوازی‌ پێكهاته‌ی‌ حكومه‌ت له‌هه‌رێمی‌ كوردستان نه‌توانێت كێشه‌ی‌ به‌رێوه‌بردن چاره‌سه‌ر بكات، ره‌نگه‌ نه‌خۆشیه‌كه‌ ته‌نها له‌پێكهاته‌كه‌یدا نه‌بێت.

 

 د. كامه‌ران به‌رواری‌ مامۆستای‌ زانسته‌ سیاسیه‌كانی‌ زانكۆی‌ دهۆك پێیوایه‌ كێشه‌ی‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردوی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم له‌پێكهاته‌كه‌یدا نه‌بووه‌، به‌ڵكو له‌نه‌بونی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ حوكمرانیدا بووه‌  به‌و پێیه‌ی‌ هه‌رێم ده‌ستورێكی‌ نه‌بوه‌ تا حكومه‌ته‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر بنه‌ماكانی‌ پێكبهێنێت.

 

به‌رواری‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "خۆسه‌پاندنی‌ مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ حیزبه‌كان به‌سه‌ر په‌رله‌مان‌و حكومه‌تدا هۆكاری‌ سه‌رنه‌كه‌وتنی‌ كابینه‌كانی‌ حكومه‌ته‌"، وتیشی‌ "هه‌ڵه‌یه‌ بیر له‌پێكهێنانی‌ حكومه‌تی‌ تاك حیزبیش بكرێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ هه‌رێم به‌ره‌و دیكتاتۆریه‌ت ده‌بات‌و به‌هۆی‌ نه‌بونی‌ كه‌لتوری‌ دیموكراسیشه‌وه‌ هه‌ر حیزبێك به‌ته‌نها ده‌سه‌ڵاتی‌ هه‌بێت هه‌وڵی‌ پاكتاوكردنی‌ لایه‌نه‌كانی‌ تری‌ ده‌دات".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌