راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ناكۆكییه‌كان قوڵده‌بنەوە
وه‌رزی‌ سه‌ختی‌ داڕشتنه‌وه‌ی‌ ده‌ستوری‌ كوردستان

ئاڵا لەتیف
هه‌رێمی‌ كوردستان سه‌رقاڵی‌ داڕشتنه‌وه‌ی‌ ده‌ستوره‌كه‌یه‌تی‌، به‌ڵام ئه‌و ناكۆكییانه‌ی‌ له‌باره‌ی‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌یه‌وه‌ هه‌یه‌، پێناچێت رێبدەن دەستورەکە به‌ئاسانی‌ له‌دایك ببێ‌.
2.07.2015  |  سلێمانی
به‌م هه‌موو ناكۆكییه‌وه‌ ئاسان نییه‌ كوردستان له‌ماوه‌یه‌كی‌ كه‌مدا ببێته‌ خاوه‌نی‌ ده‌ستوری‌ خۆی‌. ( :وێنه بيساران توفيق - متروغرافي )
به‌م هه‌موو ناكۆكییه‌وه‌ ئاسان نییه‌ كوردستان له‌ماوه‌یه‌كی‌ كه‌مدا ببێته‌ خاوه‌نی‌ ده‌ستوری‌ خۆی‌. ( :وێنه بيساران توفيق - متروغرافي )

ئێستا وەرزی داڕشتنەوەی دەستورە لەهەرێمی کوردستان، گفتوگۆکانیش لەوبارەیەوە پەرەیسەندووە، زۆر بەروونی هەست بەجیاوازی ئەو بەرانە دەکرێت کە هەریەکەو دەیەوێ دەستور بەلای خۆیدا کێش بکات.

 

هێزە ئیسلامیەکان چاویان لەسەر دەروازەی‌ یاسادانانە، پێداگرن لەسەر ئەوەی کە دەبێت لەدەستوردا شەریعەتی ئیسلامی وەک بنەمای سەرەکی یاسادانان جێگیر بکرێت، سیکۆلارەکانیش بەپرۆژەوە داوای لابردنی ئەو مادەیە دەکەن.

 

لەناو هەموو ئەمانەشدا پرسی سیستەمی سەرۆکایەتی‌و دەسەڵاتەکانی سەرۆکی هەرێم‌و هەڵبژاردنی سەرۆک، یەکێکی دیکەیە لەو خاڵانەی کە پارتە سیاسیەکانی کردووە بەدوو بەرەی جیاوازەوە، پارتی دیموکراتی کوردستان پێداگرە لەسەرئەوەی سیستەمەکە دەبێت سەرۆکایەتی بێ‌و لەناو خەڵکەوە سەرۆک هەڵبژێردرێت، ئەوانی دیکەش دەڵێن دەبێ پەرلەمانی بێ.

 

پەرلەمانی کوردستان رۆژی‌ 25ی‌ ئایاری‌ رابردوو لیژنەیەکی ٢١ کەسی راسپارد بۆ داڕشتنەوەی رەشنوسی دەستوری هەرێمی کوردستان کە لەنوێنەرانی پارتە جیاوازەکان پێکهاتون، بەڵام پرسیارە گەورەکە ئەوەیە لیژنەکە تاچەند دەستکراوەن لەرازیکردنی دڵی هەمووان‌و داڕشتنەوەی دەستورێک کە هەموان بەهی خۆیانی بزانن؟

 

لیژنەکە رۆژانە پڕۆژەو داواکاریەکانی ئەو توێژانە وەردەگرێت بۆئەوەی بۆچونی هەموان لەبەرچاو بگیرێت، سەرەتای ئەم هەفتەیەش (28ی‌ حوزه‌یران)، نوێنەرانی یەکێتی زانایانی ئاینی لەگەڵیان کۆبونەوە.

 

جەعفەر گوانی، ئەندامی دەستەی بەڕێوەبردنی یەکێتی زانایانی ئاینی، لەلیدوانێکیدا بۆ "نیقاش" باس لەوە دەکات کە ئەوان وەک یەکێتی زانایانی ئاینی پرسی ئاینیان بەلاوە گرنگە، چونکە دەستور پێناسی هەموو لایەنەکانی کۆمەڵگە دەکات، "بەوپێیەش کە کۆمەڵگەی ئێمە زۆرینە موسوڵمانە بۆیە پێمانوایە دەبێت بەرونی مەسەلەی هەم ئاین‌و هەم پێکەوە ژیانی تێدا بێت."

 

یەکێتی زانایان چەند خاڵێکی خستۆتە بەردەستی لیژنەکە لەسەرووی هەمویانەوە ئەوەیە کە دەبێت دەستور بەرونی گوزارشت لەناسنامەی موسوڵمانێتی زۆرینەی هەرە زۆری خەڵکی کوردستان بکات‌و شەریعەتی ئیسلام سەرچاوەیەکی سەرەکی یاسادانان بێت لەهەرێمی کوردستان، هەروەک  ناشبێت هیچ یاسایەک دەربچێت کە پێچەوانەی بنەما نەگۆڕەکانی شەریعەتی ئیسلام بێت، ئەمەش ئەو خاڵانەن کە بەرەی سیکۆلارەکانی هەرێم لیی ناڕازین.

 

سیکۆلارەکان یەکەمین کەس بوون کە بەردەرگایان بەلیژنەکە گرت‌و داوایان کرد ماددەی شەش لاببرێت کە شەریعەتی ئیسلام دەکاتە سەرچاوەی سەرەکی یاسادانان لەهەرێم.

 

بەهار مونزیر، چالاکوانی بواری داکۆکی لەمافەکانی ژنان‌و ئەندامی ناوەندی سیکۆلار (کار بۆ دامەزراندنی سیستەمێکی سێکولار دەکات لەهەرێمی کوردستان) پێیوایە جێگیرکردنی ئەو مادەیە لەدەستوردا نەک هەر پێشێلکردنی مافی نەتەوەو بێ ئاین‌و شوێنکەوتوانی ئاینەکانی دیکەیە کە لەکوردستاندا هەن، هاوکات جیاوازی لەنێوان هاوڵاتیان بەگشتی‌و لەنێوان ژنان‌و پیاواندا بەتایبەتی بەردەوام دەبێ، نەك هەر ئێستا، بەڵكو بۆ نەوەکانی داهاتووش.

 

بەهار به‌"نیقاش"ی‌ وت "مانەوەی مادەی ٦ دیسان رێخۆشکەر دەبێ بۆ بەردوامبوون بەعەقڵیەتی پیاوسالاریی‌و هێشتنەوەی ژنان بەپلە دوویی. ئێمه‌ خوازیارین سەرچاوەی یاسادانان بگەڕێتەوە بۆ جاڕنامەی گەردونی مافەکانی مرۆڤ‌و یاساو رێکەوتننامە نێودەوڵەتیەکان."

 

ئەگەرچی بەهارو ناوەندەکە، پڕۆژەو داواکارییەکانی خۆیانیان خستۆتە بەردەستی لیژنەی داڕشتنەوەی دەستور، بەڵام هەوڵی دیکەشیان هەیە بۆ دروستکردنی فشار، ئەوان هەڵمەتێکی سەرانسەری لەکوردستان بەڕێوەدەبەن بۆ کۆکردنەوەی ٥٠ هەزار واژۆی پشتیوانی بۆ دەستورێکی سیکۆلار.

 

ئەمەش لەکاتێکدایە کە بەرەی ئیسلامیەکان گەشبینن بەوەی لیژنەکە بەدڵی ئەوان دەکات لەداڕشتنەوەی دەستوردا، وەک جەعفەر گوانی دەڵێت "گەشبینین بەوەی لیژنەکە بابەتەکە بەهەند وەردەگرێت، ئەگەر نا وەک هەر رێکخراوێکی کۆمەڵگەی مەدەنی مەوقیفمان ئەبێت."

 

دەشڵێت "ئەگەر مەسەلە دروستکردنی فشارو پاڵەپەستۆی جەماوەری بێت ئەوا ئاسانە ئێمەش بیکەین، زۆرینەی خەڵکی کوردستان موسوڵمانە، رۆژانە دەتوانین بەسەدان کەس بێنینە بەردەم لیژنەی دەستورو داوای چەسپاندنی شەریعەتی ئیسلامی بکه‌ن وەک سەرچاوەی یاسادانان."

 

دەروازەی دەسەڵاتەکان خاڵێکی دیکەی ناکۆکیە لەنێوان هێزە سیاسیەکانی کوردستاندا، پارتی دیموکراتی کوردستان پێداگرە لەوەی دەبێ هەڵبژاردنی سەرۆک لەناو خەڵکەوە بێت نەک پەرلەمانی، وەک ئەوەی پارتە سیاسیەکانی دیکە کۆدەنگییان لەسەری دروستکردوە.

 

فرسەت سۆفی، ئەندامی پەرلەمانی کوردستان لەسەر فراکسیۆنی پارتی، کە هاوکات سەرۆکی لیژنەی داڕشتنەوەی دەستورە بۆ "نیقاش" دەڵێت "ئێمە وەک پارتی دیموکراتی کوردستان پێداگرین لەسەر ئەو مەبدەئەی خۆمان کە پێمانوایە دەبێت سەرۆکی هەرێم لەلایەن خەڵکەوە هەڵبژێردرێت، پێمانوایە دیموکراسیترەو حەقی خەڵکە، خەڵک پەرلەمانی راسپاردوە بۆ یاسادان‌و چاودێریکردن نەک بۆ هەڵبژاردنی سەرۆک، ئەم مافە دراوە بەخەڵک، پەرلەمان بە چ حەقێک لە خەڵکی دەسەنێتەوە."

 

دەشڵێت "ئێمە لەلیژنەکە گفتوگۆ لەسەر ئەوە دەکەین، ئەگەر جێگیرنەکرا دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ میللەت بۆئەوەی لەراپرسییەکدا بڕیاری خۆیان بدەن."

 

دەربارەی دەسەڵاتەکانی سەرۆکی هەرێمیش کە ئێستا زۆرترین رەخنەی لەسەرەو داوای سنوردارکردنی دەکرێت، فرسەت دەڵێت "سەیری رەشنوسەکە دەکەین، لەکوێ خروقات‌و زێدەڕەوی هەیە لەدەسەڵاتەکاندا رێکیاندەخەینەوە."

 

هەموو تۆپەکان خراونەتەوە گۆڕه‌پانی‌ لیژنە ٢١ کەسیەکەی داڕشتنەوەی دەستور، لەدورەوە دەتوانرێت قورسایی سەر شانی ئەو لیژنەیە ببینرێت، کاتێک قسە دێتە سەر شەریعەتی ئیسلامی کە حەساسییەتی گروپە ئیسلامییەکان دەجوڵێنێ ئەو لیژنەیە چۆن دەتوانێ بیر لەداواکاری سیکۆلارەکان بکەنەوە کە کەمینەن؟

 

عەدنان عوسمان، ئەندامی لیژنەی داڕشتنەوەی دەستور، دەڵێت "گەرمترین گفتوگۆ لەم ماوەیەدا لەسەر ئەم پرسە بووە. هەندێک پێیانوابوو کە ئەم پرسە بەسەعاتێک یەکلا دەبێتەوە، بەڵام ئەوە سێ هەفتەیە گەرمترین گفتوگۆی لەسەرەو دەیان لایەن‌و کەسایەتیمان بینیوەو را پرسیوە، چەندین داڕشتنی جیاواز کراوە. ئەمەش نیشانەیەکە بۆ گرنگی پرسەکە."

 

ئەو ئەندامەی لیژنەی داڕشتنەوەی دەستور باس لەوە دەکات کە نامەی هەموولایەنەکان بەهەند وەرگیراوە، بەڵام دواجار مەرج نییە ئەو دەستورە دڵخوازی تەواوی هەموو گروپێک بێت. لەمبارەیەشەوە ئەوە ناشارێتەوە کە فشاری هەموو لایەنەکان لەسەریان هەیە "عەلمانی‌و ئیسلامییەکان".

 

دەربارەی بۆچونی خۆشی لەسەر دەستور به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئەم دەستورە دەستورێکی مەدەنیەو لەسەر بنەمای هاوڵاتی بونی یەکسان لەئەرک‌و مافەکان دادەڕێژرێت، واتە دەستورێکی ئاینی نییەو تەئسیس بۆ دەوڵەتێکی دینی ناکات. بەڵام بەگوێرەی تایبەتمەندی ئەم وڵاتانە کە ئاین ئامادەیی زۆری تێدا هەیە، وەک هەندێک لەوڵاتانی تری جیهان."

 

لیژنەکە لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی گەورەدایە، ئێستاش هەموو چاویان لەسەر داڕشتنی کۆتاییەو پرسیار دەکەن کە ئاخۆ ئەمە هەر سەرقاڵکردنی خەڵکە بەدەستورەوە، یان هەر بەراستی دەچێتە دەنگدانەوە؟

 

نوری تاڵەبانی، پسپۆڕی بواری دەستوری‌و ئەندامی لیژنەی پێشوی داڕشتنی دەستور ئەم بابەتە گرێدەداتەوە بەچۆنێتی کاری لیژنەکەوەو دەڵێت "ئه‌گه‌ر لیژنه‌ 21 که‌سیه‌که‌ به‌سازان ئه‌رکه‌کانی‌ سه‌رشانی‌ جێبه‌جێ بکات‌و پاشان په‌رله‌مانی‌ هه‌رێم به‌ده‌نگی‌ دوو له‌سه‌ر سێی‌ ده‌نگی‌ ئه‌ندامانی‌ ئه‌و پرۆژه‌یه‌ په‌سند بکات، له‌و باوه‌ڕه‌دام که‌ خه‌ڵکی‌ کوردستان ده‌نگی‌ بۆ بده‌ن."

 

ئەو پسپۆڕەی بواری دەستوری هیوادارە ‌ کورد لە ٢٠١٥دا بتوانێت ببێتە خاوەنی دەستوری خۆی، ئەو دەستورەی کە دەبوو لە 1992 ببوایە خاوەنی.

 

هەروەک پێشیازی په‌سەندکردنی‌ ده‌ستورێکی‌ مۆدێرنی‌ گونجاو بۆ هه‌رێمی‌ کوردستان ده‌کات کە بگونجێ له‌گه‌ڵ ئه‌م بارودۆخه‌ سیاسییه‌یدا، به‌"نیقاش"ی‌ وت "ده‌ستوورێک ببێته‌ هۆی‌ دامه‌زراندن‌و سه‌قامگیری‌ دیموکراسی‌‌و فره‌لایه‌نی‌‌و جیاکردنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌کان‌و رێزگرتن له‌حوکمی‌ قانوونی‌ بێت. ده‌ستوورێکی‌ له‌و جۆره‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌رێمی‌ کوردستان ببێته‌ خاوه‌ن شه‌رعییه‌تی‌ ده‌ستووری‌‌و چالاکانه‌ به‌شداریی‌ له‌و گۆڕانکارییانه‌ بکات، که‌ چاوه‌ڕێی‌ ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ده‌که‌ن."

 

ده‌ستوری‌ كوردستان ناتوانێت به‌ئاسانی‌ هه‌ردوو قۆناغی‌ ئاین‌و ده‌سه‌ڵاته‌كان تێپه‌ڕێنێت، چونكه‌ له‌خولی‌ پێشووی‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستاندا (ناوه‌ڕاستی‌ 2009) به‌ده‌نگی‌ 96 په‌رله‌مانتار (له‌كۆی‌ 111 په‌رله‌مانتار) ره‌شنوسی‌هه‌مواركرای‌ ده‌ستور له‌په‌رله‌مان ده‌نگی‌ له‌سه‌ر دراو ئاماده‌كرا بۆ راپرسی‌، به‌ڵام دواتر به‌هۆی‌ ناكۆكی‌ لایه‌نه‌كان له‌سه‌ر ئه‌و دوو خاڵه‌ جارێكی‌ تر ره‌شنوسه‌كه‌ هه‌مواركرایه‌وه‌.

 

ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ده‌ستوره‌كه‌ ئه‌و دوو به‌ربه‌سته‌شی‌ تێپه‌ڕاند هێشتا سێ‌ ئاسته‌نگی‌ تری‌ له‌پێشه‌، یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نابێت به‌نده‌كانی‌ ناكۆك بێت له‌گه‌ڵ ده‌ستوری‌ هه‌میشه‌یی‌ عێراق، له‌كاتێكدا خه‌ڵكێكی‌ زۆر داوا ده‌كه‌ن بنه‌مای‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ له‌ده‌ستوره‌كه‌دا جێبكرێته‌وه‌.

 

دووهه‌میشیان په‌یوه‌سته‌ به‌چاره‌نووسی‌ ناوچه‌ جێنه‌كۆكه‌كانه‌وه‌، چونكه‌ زۆربه‌ی‌ لایه‌نه‌كان داوا ده‌كه‌ن كه‌ركوك‌و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی‌ تر وه‌ك به‌شێك له‌خاكی‌ كوردستان هه‌ژمار بكرێت، له‌كاتێكدا ئه‌و ناوچانه‌ تائێستا بۆ هه‌رێم ساغ نه‌بوونه‌ته‌وه‌.

 

زه‌حمه‌تی‌ سێهه‌میش په‌یوه‌سته‌ به‌چۆنێتی‌ ده‌نگدان له‌باره‌ی‌ ده‌ستوره‌كه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ره‌شنوسه‌كه‌ ده‌نگی‌ دوو له‌سه‌ر سێی‌ په‌رله‌مانی‌ تێپه‌ڕاند، ئه‌وكات ده‌بێت بخرێته‌ به‌رده‌م راپرسی‌ خه‌ڵك‌و ده‌نگی‌ زۆرینه‌ی‌ هاوڵاتیانی‌ كوردستان به‌ده‌ست بهێنێت، بارودۆخه‌ سیاسی‌‌و ئه‌منییه‌كه‌ش هیچ له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ به‌ڕێوه‌چوونی‌ راپرسیدا نییه‌.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌