راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

له‌په‌رله‌مانییه‌وه‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تی‌
مالیكی‌ ده‌یه‌وێت له‌رێی‌ كورسی‌ سه‌ره‌ك كۆماره‌وه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌

ئیبراهیم ساڵح
زۆرێك له‌لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان پێیان وایه‌ داخوازی‌ گۆڕینی‌ سیسته‌می‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ له‌عێراقدا بۆ سیسته‌می‌ سیاسی‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ مالیكی‌ بگه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ له‌پۆستی‌ سه‌ره‌ك كۆماردا، نه‌ك سه‌ره‌ك وه‌زیران.
2.07.2015  |  به‌غدا
دانیشتنێکی پەرلەمانی عێراق ( :وێنه ميتروغرافي)
دانیشتنێکی پەرلەمانی عێراق ( :وێنه ميتروغرافي)

بیرۆكه‌ی‌ ئه‌م گۆڕانكارییه‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ "ئه‌هلل حه‌ق" خاوه‌نێتی‌ كه‌ نزیكه‌ له‌نوری‌ مالیكی‌ جێگری‌ سه‌ره‌ك كۆماره‌وه‌، بۆیه‌ زۆركه‌س وه‌ها لێكی‌ ده‌ده‌نه‌وه‌ كه‌ هه‌وڵێكی‌ ناڕاسته‌وخۆیه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی‌ مالیكی‌.

 

دیارترین لایه‌ن كه‌ به‌توندی‌ دژی‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌، ره‌وتی‌ سه‌دره‌ كه‌ ماوه‌یه‌كی‌ زۆر له‌ململانێیه‌كی‌ قوڵدابوو له‌گه‌ڵ مالیكیدا‌و سه‌رسه‌ختانه‌ دژی‌ سێباره‌ كاندیدبوونه‌وه‌ی‌ مالیكی‌ بۆ پۆستی‌ سه‌ره‌ك وه‌زیران وه‌ستانه‌وه‌.

 

ره‌وتی‌ سه‌در پێی وایه‌ مالیكی‌ هۆكاری‌ ئه‌و بارودۆخه‌ سیاسی‌‌و ئه‌منییه‌ بووه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ عێراق پێی‌ گه‌یشتووه‌، بۆیه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك رێگه‌ ناده‌ن جارێكی‌ تر جڵه‌وی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ بكه‌وێته‌وه‌ ده‌ست.

 

له‌مڕووه‌وه‌ حسێن عه‌بودی‌ وته‌بێژی‌ ره‌وتی‌ سه‌در به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌م داواكارییانه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی‌ كه‌سێكه‌ كه‌بووه‌ته‌ مایه‌ی‌ ماڵوێرانی‌ بۆ عێراق‌و هه‌موو ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مڕۆ رووده‌دات له‌ئۆباڵی‌ ئه‌ودایه‌"، عه‌بودی‌ ده‌شڵێت "سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ دیكتاتۆرییه‌ت ده‌گێڕێته‌وه‌ بۆ عێراق‌و كه‌سانێك ده‌هێنێته‌وه‌ پێشه‌وه‌ كه‌ عێراق‌و كوتله‌ سیاسییه‌كه‌ی‌ خۆیشی‌ قبوڵیان نه‌بووه‌".

 

عه‌بودی‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ش ده‌كات كه‌ به‌پێی‌ ده‌ستور سیسته‌می‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ له‌عێراقدا سیسته‌مێكی‌ په‌رله‌مانییه‌و ئه‌مڕۆ عێراق ئاماده‌نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بیگۆڕێت بۆ سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌، چونكه‌ "هێشتا دیموكراسی‌ راسته‌قینه‌ بوونی‌ نییه‌".

 

نه‌ك هه‌ر ره‌وتی‌ سه‌در، به‌ڵكو چه‌ند گروپێكی‌ تریش له‌ناو "هاوپه‌یمانی‌ نیشتیمانی‌" به‌هه‌مان هۆكار به‌ته‌واوی‌ دژی‌ ئه‌و پێشنیاره‌ ده‌وه‌ستنه‌وه‌و پێی‌ رازی‌ نین.

 

ئه‌نجومه‌نی‌ باڵا وه‌ك ره‌وتی‌ سه‌در دژی‌ سێباره‌ كاندیدكردنه‌وه‌ی‌ مالیكی‌ بوو، ئێستاش به‌هه‌مان شێوه‌ دژی‌ هه‌ر بیرۆكه‌یه‌كه‌ كه‌ عێراق به‌ره‌و سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ببات.

 

له‌یلا خه‌فاجی‌ ئه‌ندامی‌ ده‌سته‌ی‌ سیاسی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵا له‌مڕووه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "گۆڕینی‌ سیسته‌م له‌په‌رله‌مانییه‌وه‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تی‌، واده‌كات ده‌سه‌ڵات بكه‌وێته‌ ده‌ست یه‌ك كه‌سه‌وه‌و وڵات به‌ره‌و دیكتاتۆری‌ بڕوات"، ده‌شڵێت "ئه‌و سه‌رده‌مه‌ رۆی‌ كه‌سێك بتوانێت به‌نوكه‌ قه‌ڵه‌مێك یان لێدوان‌و هه‌ڵڵای‌ راگه‌یاند سیسته‌م بگۆڕێت".

 

خه‌فاجی‌ سه‌رسوڕمانی‌ خۆی‌ ده‌ربڕی‌ له‌داخوازی‌ هه‌ندێ‌ كه‌س بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ په‌رله‌مان‌و گۆڕینی‌ سیسته‌می‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تی‌‌و وتی‌ "له‌وه‌ ئه‌چێت ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌ستوریان نه‌خوێندبێته‌وه‌و نه‌زانن چۆن گۆڕانكاریی‌ تیا ده‌كرێت".

 

ئه‌م بۆچوونه‌ سه‌لیم جبوری‌ سه‌رۆكی‌ په‌رله‌مانی‌ عێراقیش پشتیوانی‌ ده‌كات، جبوری‌ كه‌ سه‌ر به‌"هاوپه‌یمانی‌ هێزه‌ عێراقییه‌كان"ه‌، ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد هه‌ر گۆڕانكارییه‌ك له‌شێوازی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ پێویستی‌ به‌هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستوره‌و ئه‌وه‌ی‌ به‌دوورزانی‌ له‌م بارودۆخه‌دا توانای‌ گۆڕانكاریی‌ ده‌ستوریی‌ هه‌بێت.

 

جبوری‌ به‌رگری‌ له‌سیسته‌می‌ په‌رله‌مانی‌ كردو وتی‌ "كارێكی‌ باشه‌ عێراقییه‌كان ئه‌زموونێكی‌ دیموكراسییان هه‌بێت‌و خاوه‌نی‌ په‌رله‌مانێك بن كه‌ رۆڵی‌ یاسادانانی‌ خۆی‌ بگێڕێت‌و له‌رێیه‌وه‌ حكومه‌ت پێكبهێنرێت‌و سه‌ره‌ك كۆمار ده‌ستنیشان بكرێت".

 

وتیشی‌ "نابێت له‌گرنگی‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ كه‌م بكرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر زانیشمان سیسته‌مێكی‌ باشتریش هه‌یه‌، ئه‌وا ده‌بێت له‌چوارچێوه‌ی‌ ده‌ستوردا مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ بكرێت".

 

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ خاوه‌نه‌كانی‌ بیرۆكه‌ی‌ گۆڕینی‌ سیسته‌می‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تی‌، ده‌زانن جێبه‌جێكردنی‌ بیرۆكه‌كه‌یان به‌ئاسانی‌ ناچێته‌ سه‌ر، به‌ڵام به‌رگری‌ له‌گێڕانه‌وه‌ی‌ مالیكی‌ ده‌كه‌ن بۆ ده‌سه‌ڵات له‌رێی‌ سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌وه‌.

 

سه‌عد مه‌تڵه‌بی‌ په‌رله‌مانتاری‌ ده‌وڵه‌تی‌ یاسا به‌سه‌رۆكایه‌تی‌ مالیكی‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌گه‌ر خه‌ڵك مالیكی‌ یان هه‌ر كه‌سێكی‌ تری‌ هه‌ڵبژارد، ئه‌وا مافی‌ ده‌ستوری‌ خۆیه‌تی‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ له‌رێی‌ كوده‌تاوه‌ نه‌كرێت".

 

مه‌تڵه‌بی‌ ده‌شڵێت "ده‌ستور مینی‌ زۆری‌ تێدایه‌، پێویستمان به‌وه‌یه‌ ئه‌م ده‌ستوره‌ هه‌ڵبوه‌شێنینه‌وه‌و دانه‌یه‌كی‌ تر بنوسینه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ دیموكراسی‌، ئه‌و كاته‌ش سیسته‌مه‌كه‌ بگۆڕین، بێگومان ئه‌مه‌ش پێویستی‌ به‌هه‌وڵی‌ خه‌ڵك‌و گروپه‌كانی‌ فشارو لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانه‌".

 

هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی‌ قه‌یس خزعه‌لی‌ سه‌رۆكی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ "ئه‌هلل حه‌ق" پێشنیاره‌كه‌ی‌ راگه‌یاند، یه‌كسه‌ر هه‌ڵمه‌تێكی‌ فشار له‌لایه‌ن چالاكوانانی‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێكردو داواكاری‌ سه‌ره‌كییان گۆڕینی‌ سیسته‌م بوو بۆ سه‌رۆكایه‌تی‌، به‌و بیانووه‌ی‌ سیسته‌می‌ په‌رله‌مانی‌ شكستی‌ هێناوه‌.

 

به‌بڕوای‌ ئه‌وان سیسته‌می‌ په‌رله‌مانی‌ وایكردووه‌ ده‌سته‌بژێرێكی‌ سیاسی‌ نه‌گونجاو عێراق به‌ڕێوه‌ ببه‌ن‌و سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ موچه‌و خه‌رجییه‌كی‌ زۆریان هه‌یه‌، هاوكات نه‌شیانتوانیوه‌ ئه‌ركی‌ سه‌ر شانی‌ خۆیان رابپه‌ڕێنن.

 

ئه‌م چه‌ند رۆژه‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان پڕبوون له‌و پۆستانه‌ی‌ پشتگیری‌ له‌گۆڕینی‌ سیسته‌می‌ سیاسی‌ ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ ماشێنی‌ میدیایی‌ مالیكیش سه‌رسه‌ختانه‌ پشتگیری‌ له‌م بیرۆكه‌یه‌ ده‌كات، له‌رێی‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ی‌ بڵاوی‌ ده‌كاته‌وه‌.

 

سادق كازم نوسه‌رو توێژه‌ری‌ سیاسی‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ نوسیوێتی‌ "سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ واده‌كات بۆ ماوه‌ی‌ خولێكی‌ ته‌واو ئارامی‌‌و جێگیری‌ سیاسی‌ بێته‌ ئاراوه‌، چونكه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ده‌ست یه‌ك سه‌رۆكدا ده‌بێت نه‌ك سێ‌ سه‌رۆك" (مه‌به‌ستی‌ له‌سه‌رۆك كۆمارو سه‌ره‌ك وه‌زیران‌و سه‌رۆكی‌ په‌رله‌مانه‌).

 

كازم له‌و وتاره‌یدا كه‌ له‌وێبسایتی‌ تۆڕی‌ میدیای‌ عێراقی‌ سه‌ر به‌مالیكی‌ بڵاویكردووه‌ته‌وه‌ نوسیوێتی‌ "سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ واده‌كات به‌ریه‌ك كه‌وتن له‌ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیراندا نه‌بێت، هه‌روه‌ك سه‌ربه‌ستی‌ كاركردنی‌ زیاتر بۆ په‌رله‌مان‌و سه‌رۆك ده‌سته‌به‌ر ده‌كات‌و له‌كاتی‌ گونجاودا یاساكان ده‌رده‌چن".

 

له‌هه‌مان رووه‌وه‌ حه‌مید حه‌بیب مالیكی‌ نوسه‌رو شیكه‌ره‌وه‌ی‌ سیاسی‌ ده‌ڵێت "راسته‌ سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ كه‌متر دیموكراسی‌ تیا په‌یڕه‌و ده‌كرێ‌، به‌ڵام له‌رۆژگاری‌ ئه‌مڕۆماندا زۆر له‌سیسته‌می‌ په‌رله‌مانی‌ باشتره‌ بۆ عێراق".

 

سه‌رجه‌م ئه‌م بۆچوونانه‌ له‌لایه‌ن نه‌یارانی‌ سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌و ره‌ت ده‌كرێته‌وه‌و پێیان وایه‌ عێراق له‌كێشه‌ی‌ كه‌م نییه‌ تا ده‌رگای‌ كێشه‌یه‌كی‌ تریش له‌خۆی‌ بكاته‌وه‌، ئه‌وانه‌ی‌ دژی‌ ئه‌م بۆچوونه‌ن پێیان وایه‌ بیرۆكه‌كه‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌كردنه‌وه‌ی‌ ده‌رگایه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی‌ جارێكی‌ تر مالیكی‌ له‌رێی‌ پۆستی‌ سه‌ره‌ك كۆماره‌وه‌ ببێته‌وه‌ كه‌سی‌ یه‌كه‌م له‌عێراقدا، كاتێكیش باس له‌ده‌نگی‌ خه‌ڵك ده‌كرێت، ئه‌م كه‌سانه‌ ده‌ڵێن نموونه‌ی‌ ئه‌وانه‌ كه‌م نین كه‌ له‌رێی‌ ده‌نگی‌ خه‌ڵكه‌وه‌ چوونه‌ته‌ سه‌ر كورسی‌ ده‌سه‌ڵات، به‌ڵام دواتر بوونه‌ته‌ دیكتاتۆر.

 

هه‌ر بۆیه‌ له‌نێوان ئه‌م بۆچوونه‌ دژ به‌یاكانه‌دا ئاسان نییه‌ هیچ هه‌نگاوێك به‌ئاڕاسته‌ی‌ گۆڕینی‌ سیسته‌می‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ بنرێت، به‌ڵام ماوه‌یه‌كی‌ تریش عێراقییه‌كان به‌م به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ نوێیه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌بن.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌