راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

له‌نه‌خشه‌ی شێواوی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا
پێگه‌ی کورد له10 ساڵی داهاتوو چی‌ به‌سه‌ر دێت؟

سێ‌ به‌شی‌ كوردستان بوونه‌ته‌ ژماره‌ی‌ گه‌وره‌ له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی‌ ناوچه‌كه‌، ئێستا پرسیاره‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كا وا بڕوات دۆزی‌ كورد له‌ ده‌ ساڵی‌ داهاتوودا چی‌ به‌سه‌ر دێت؟
18.06.2015  |  سلێمانی
گره‌وه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ كورد ده‌توانێ‌ به‌رهه‌می‌ ئه‌م ده‌ستكه‌وتانه‌ی‌ بچنێته‌وه‌ ( :وێنه كامران نجم)
گره‌وه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ كورد ده‌توانێ‌ به‌رهه‌می‌ ئه‌م ده‌ستكه‌وتانه‌ی‌ بچنێته‌وه‌ ( :وێنه كامران نجم)

له‌کاتێکدا له‌ژێر توێژاڵێکی ته‌نکی سیاسیدا شه‌ڕێکی تایفیی خوێناویی له‌عێراق‌و سوریا کڵپه‌ ده‌دات، کورد له‌باکوری ئه‌و دوو وڵاته‌ خه‌ریکی بیاتنانی هه‌رێم‌و کانتۆنی خۆیانن‌و په‌یتا په‌یتا پێگه‌ی سیاسی‌و ئابوورییان به‌هێز ده‌که‌ن. ئه‌مه‌ش وا ده‌رده‌که‌وێ که‌ سه‌ره‌تای کاڵکردنه‌وه‌ی په‌یماننامه‌ی سایکس-بیکۆیه‌ که‌ نیشتمانی کوردانی تێدا کرا به‌چوار له‌ته‌وه‌.

 

ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌ په‌رله‌مانییه‌که‌ی تورکیا له‌7ی حوزه‌یران‌و سه‌رکه‌وتنی چاوه‌ڕوان نه‌کراوی هه‌ده‌په‌ له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا، پرسی کورد له‌و وڵاته‌و ناوچه‌که‌دا ده‌چێته‌ قۆناغێکی دیکه‌ که‌ زۆر کاریگه‌ریی ده‌بێ بۆ 10 ساڵی داهاتوو.

 

به‌گشتی ئێستا تابلۆ سیاسییه‌که‌ وایه‌ کورد له‌سوریاو عێراق له‌جه‌نگه‌ی شه‌ڕو نائارامیدا ده‌سکه‌وت ده‌چننه‌وه‌و له‌تورکیاش له‌سایه‌ی هه‌ڵبژاردن‌و دیموکراسیدا. چاودێرانی سیاسی کورد له‌و باوه‌ڕه‌دان ده‌رگاکان بۆ 10 ساڵی داهاتوو زیاتر ده‌کرێنه‌وه‌ به‌ڕووی کورددا، چونکه‌ لایه‌نه‌ به‌شه‌ڕهاتووه‌کانی سوریاو عێراق، پێناچێ به‌منزیکانه‌ ده‌سهه‌ڵگرن له‌ململانێی تایفیی‌و شه‌ڕی خوێناویی.

 

رۆژی 10ی ئازاری 2014 له‌کانتۆنی جزیر له‌قامیشلۆ (له‌باکووری سوریا کورد سێ کانتۆنی به‌ناوه‌کانی جزیر- کۆبانێ- عه‌فرین بنیات ناوه‌) هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی شاره‌وانیی بۆ کانتۆنه‌که‌ به‌ڕێوه‌چوو، هه‌ر له‌و وه‌خته‌دا که‌ کوردان له‌سوریا خه‌ریکی به‌ڕێوه‌بردنی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنن، ئۆپۆزسیۆنی چه‌کداری سوریا له‌شه‌ڕێکی خوێناویدایه‌ له‌گه‌ڵ حکومه‌تی به‌شار ئه‌سه‌د. به‌گشتی له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا زیاتر له‌60 هه‌زار که‌س به‌شداری ده‌نگدانیان کردو نوێنه‌ری خۆیان هه‌ڵبژارد.

 

بێجگه‌ له‌وه‌ هه‌ر له‌کانتۆنی جزیرو عه‌فرین، یاسای باری که‌سێتیی که‌ ناوه‌ڕۆکێکی مۆدێرنی هه‌یه‌و جیاوازه‌ له‌یاسای باری که‌سێتیی سوریا په‌سه‌ند کرا. له‌و یاسایه‌دا به‌رێژه‌یه‌کی به‌رچاو مافی یه‌کسان ده‌دات به‌ژنان‌و رێگریی ده‌کات له‌پیاوێک دوو ژنی هه‌بێ له‌یه‌ک کاتدا، هه‌روه‌ها به‌شکردنی میرات له‌نێوان ژن‌و پیاودا وه‌کو یه‌که‌.

 

له‌عێراقیش که‌ ئێستا گیرۆده‌ی شه‌ڕی داعش‌و ناته‌بایی زۆری سیاسی هاتووه‌، کورد خه‌ریکی دارشتنه‌وه‌ی ده‌ستوورێکن بۆ هه‌رێمه‌که‌یان‌و ده‌سه‌ڵاتدارانی وای نیشان ده‌ده‌ن که‌ ده‌یانه‌وێ ئابوورییه‌کی سه‌ربه‌خۆیان هه‌بێ ئه‌مه‌یان پێ هه‌نگاوێکی باشه‌ بۆ راگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ. به‌ڵام حکومه‌ته‌ زۆرینه‌ شیعه‌که‌ی عێراق دوو پارێزگای گه‌وره‌ی وه‌کو ئه‌نبارو موسڵی له‌ده‌ستچووه‌و شه‌ڕه‌که‌ خه‌ریکه‌ ده‌بێته‌ شه‌ڕێکی تایفیی، چونکه‌ میلیشیای حه‌شدی شه‌عبی کراوه‌ته‌ سیمبوڵی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی داعش. ئه‌مه‌یش رێگا ترسناکه‌که‌ی عێراقه‌ که‌ ئه‌گه‌ری هه‌یه‌ رایبکێشێته‌ شه‌ڕی تایفیی.

 

به‌ڵام تابلۆ سیاسییه‌که‌ی تورکیا زۆر جیاوازه‌، ئه‌مجاره‌ کورد له‌و وڵاته‌ وه‌کو نووسه‌ری ناوداری تورک (ئه‌لیف شه‌فه‌ق) ده‌ڵێ: "ئه‌مجاره‌ ده‌رکه‌وتنی کورده‌ وه‌کو هێزێکی گه‌وره‌ی پێشکه‌وتنخوازیی له‌تورکیا که‌ جاران به‌کۆنه‌خواز‌و دواکه‌وتوو ناوده‌بران، له‌لایه‌ن لیبراڵ‌و دیموکراتخوازو که‌مالیسته‌کانیشه‌وه‌ دانی پێدا ده‌نرێ. ئه‌مه‌ وه‌رچه‌رخانێکی گه‌وه‌ره‌یه‌ له‌بیرکردنه‌وه‌کاندا."

 

نووسه‌رو رۆژنامه‌وانی کورد کاوه‌ محه‌مه‌د له‌باره‌ی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ گه‌لان له‌توركیا (هه‌ده‌په)‌ ده‌ڵێت‌ "سەركەوتنی گەورەی هەدەپە، رارەوێكی سیاسیی فراوان لەبەردەم پرسی كورد دەكاتەوەو هێڵی هەولێر-ئامەد-ئەنكەرە-برۆكسل دەكاتە ئاراستەیەكی باوو بەهێزی سیاسی که‌ كاریگەریی بەسەر هاوكێشەكانی ناوچەكەدا دەبێ."

 

کاوه‌ له‌هه‌مان کاتدا ئه‌ندامی په‌رله‌مانی عێراقیشه‌ زیاتر ده‌ڵێ: "ئەمەش وا دەكات كورد ببێتە یاریكەرێكی گرنگ‌و كاریگەر لەگۆڕەپانی سیاسی ئیقلیمیی‌و ناوچه‌یی. هه‌روه‌ها بەرچاو ڕوونتر ده‌بێ لەدابەشكارییەكانی ناوچەكەدا ئه‌گه‌ر هەنگاوبنێ".

 

ساڵی 2016 سه‌د ساڵ تێده‌په‌ڕێ به‌سه‌ر ئیمزاکردنی په‌یماننامه‌ی سایکس-بیکۆ که‌ له‌نێوان ده‌سه‌ڵاتدارانی فه‌ره‌نسا‌و به‌ریتانیا مانگی ئایاری ساڵی 1916ئیمزا کرا. له‌و په‌یماننامه‌یه‌دا نه‌خشه‌یه‌کی تازه‌ داڕێژرا بۆ وڵاتانی خه‌لافه‌تی هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌ی عوسمانیی‌و ئه‌و دوو هێزه‌ هه‌ر یه‌که‌یان چه‌ند وڵاتێکی خسته‌ ژێر ده‌ستی خۆیه‌وه‌. دابه‌شکارییه‌که‌ وابوو سوریا بۆ فه‌ره‌نساو ویلایه‌تی مسڵیش بۆ به‌ریتانیا. له‌هه‌ردووکیاندا به‌شێک له‌نیشتمانی کوردانیان به‌رکه‌وت. له‌و کاته‌وه‌ تائێستا نه‌خشه‌که‌ نه‌گۆڕاوه،‌ به‌ڵام هه‌لومه‌رجه‌کان وای نیشان ده‌ده‌ن به‌ره‌و کاڵبوونه‌وه‌و دواتر هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ بچێ.

 

پشکۆ نه‌جمه‌دین، نووسه‌رو چاودێری سیاسی کورد که‌ ئێستا له‌سوید نیشته‌جێیه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌و وڵاتانه‌ی به‌په‌یماننامه‌ی سایکس-بیکۆ بنیاتنران، ئێستا هه‌ر به‌ناو ده‌وڵه‌تێکی یه‌کگرتوون، له‌ئه‌رزی واقیعیدا پارچه‌ پارچه‌ بوون‌و هه‌ر تایفه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ک له‌به‌شی خۆی حوکمڕانی ده‌کات. هه‌ر بۆیه‌ هەرێمی کوردستان له‌عێراق چیتر هەرێمێکی فیدراڵ نییە. به‌ڵکو دەوڵەتێکی جاڕ بۆنەدراوی دیفاکتۆیەو ئه‌و په‌تانه‌ی ده‌یبه‌ستێته‌وه‌ بەعێراقەوە، تادێت‌و بەرەو پسان دەچێ."

 

ئه‌و چاودێره‌ سیاسییه‌ له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ ستراتیژو بەرژەوەندییە سیاسی‌و ئابوورییەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی جوگرافیای سیاسیی ناوچەکە، پێدەچێ لەبەرژەوەندیی کورددابێ‌و ئیدی ئەوە کوردو هێزە سیاسییەکانی‌و سەرۆک‌و سەرکردەکانییەتی کە دەبێ بەلۆژیکێکی سیاسیانه‌ مامەڵە لەگەڵ هه‌لومه‌رجەکەدا بکەن. تا بتوانن کۆدە سیاسییەکان ببیننەوەو لەبەرژەوەندیی ستراتیژیی بزووتنەوەی کورد به‌کاربێنن

 

دووه‌م پارچه‌ی گه‌وره‌ی کوردستان دوای تورکیا به‌ر وڵاتی ئێران که‌وتووه‌ که‌ به‌گوێره‌ی ئاماری ناڕه‌سمی زیاتر له‌8 ملیۆن که‌سی تێدا ده‌ژین‌و نزیکه‌ی له‌ 10%ی خاکی ئه‌و وڵات پێدێنێ، کورد له‌وێ به‌ته‌واوی له‌مه‌نگه‌نه‌ دراوه‌و توانای جموجوڵی سیاسی له‌ده‌ستداوه‌. کوردستانی ئێران ته‌نیا به‌شی کورده‌ که‌ کاریگه‌رییه‌کی ئه‌وتۆی به‌سه‌ر رووداوه‌کانی ناوچه‌که‌وه‌ نییه‌. ئه‌ویش به‌هۆی سیاسه‌تی توند بێڕه‌حمانه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ به‌سه‌ریانه‌وه‌.

 

پشکۆ نه‌جمه‌دین له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: "راسته‌ ئێستا ئه‌و به‌شه‌ی کوردستان له‌ده‌ره‌وه‌ی کاریگه‌رییه‌کانه‌وه‌یه‌ به‌سه‌ر پرسی کورد، به‌ڵام ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش ناتوانێ لەژێر کارکردی قەیرانەکانی ناوچەکەو جیهاندا نەبێ. رۆژێک هه‌ر دێت ئه‌وێش دێته‌ رۆژه‌ڤ‌و به‌شی خۆی گرنگی‌و کاریگه‌ریی داده‌نێ".

 

ئێستا که‌ پرسی کورد له‌سێ به‌شی گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌م ئاسته‌، له‌وه‌ ناچێ هیچ کاریگه‌رییه‌کی خراپی کردبێته‌ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی‌و ئابووریی وڵاتانی رۆژئاوا، بۆیه‌ چاودێران رایان وایه‌ تا 10 ساڵی داهاتوو له‌سه‌ر ئه‌م گه‌شه‌و بنیاتنانه‌ به‌رده‌وام بن، ئه‌وا ده‌بنه‌ هێزێکی کاریگه‌ر که‌ ناکرێ پشتگوێ بخرێن. چونکه‌ تا 10 ساڵی دیکه‌ ته‌پوتۆزی ئه‌م شه‌ڕه‌ی وا له‌سوریاو عێراق هه‌ڵگیرساوه‌، ده‌نیشێته‌وه‌و هێزه‌ به‌شه‌ڕهاتووه‌کان به‌رچاویان روون ده‌بێ چی بکه‌ن، تا ئه‌و کاته‌ کورد له‌تورکیاو سوریاو عێراق له‌قۆناغێکی گه‌شه‌کردووتر قایمکردنی پێگه‌ی خۆیاندا ده‌بن‌و ده‌بنه‌ خاوه‌ن ناوچه‌یه‌کی ئارام‌و ئابوورییه‌کی به‌هێز.

 

سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر کورد کارتی هاوسه‌نگکردنه‌وه‌ی هێزبوون له‌لایه‌ن وڵاته‌ ده‌ستڕۆیشتووه‌کانی به‌ریتانیاو فه‌ره‌نساوه‌، به‌ڵام ئێستا خۆیان بوونه‌ته‌ هێزی راگرتنی هاوسه‌نگی‌و ده‌توانن له‌گه‌مه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کاندا رۆڵیان هه‌بێ که‌ ته‌واو پێچه‌وانه‌ی سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ره‌.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌