راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

مه‌یسون ده‌ملوجی‌
میدیای‌ فه‌رمی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ گه‌وجانه‌ مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ داعشدا كردووه‌

کاسرین شایەر
2.04.2015  |  به‌رلین
The delegation of Iraqi politicians and senior media managers visited a TV studio in Berlin last week.
The delegation of Iraqi politicians and senior media managers visited a TV studio in Berlin last week.

مه‌یسون ده‌ملوجی‌ سه‌رۆكی‌ لیژنه‌ی‌ راگه‌یاندن‌و رۆشنبیری‌ له‌په‌رله‌مانی‌ عێراق باس له‌بارودۆخی‌ میدیای‌ عێراق‌و به‌تایبه‌تی‌ میدیای‌ فه‌رمی‌ ده‌كات، له‌گه‌ڵ گۆڕانییه‌كانی‌ پاش داعش، ده‌ڵێت: كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵكی‌ عێراق شه‌ڕی‌ یه‌كتر ده‌كه‌ن، به‌ڵام ناشیانه‌وێت له‌یه‌ك جیا ببنه‌وه‌.

ده‌ملوجی‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ ئه‌و كێشانه‌ی‌ له‌رووی‌ میدیاییه‌وه‌ رووبه‌روویان بۆته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كاری‌ میدیا له‌عێراق به‌ده‌سته‌ی‌ راگه‌یاندن‌و په‌یوه‌ندییه‌كان سپێردراوه‌ كه‌ ئه‌و ده‌سته‌یه‌ش به‌حكومه‌ته‌وه‌ گرێدراوه‌و به‌مه‌به‌ستی‌ سیاسی‌ به‌كاردێت.

به‌م دواییه‌ وه‌فدێكی‌ په‌رله‌مانی‌ عێراق‌و ژماره‌یه‌ك میدیاكار سه‌ردانی‌ ئه‌وروپایان كرد بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌نزیكه‌وه‌ چاویان به‌ئه‌زموونی‌ كاری‌ میدیای‌ فه‌رمی‌ بكه‌وێت، له‌ناو ئه‌ندامانی‌ ئه‌و وه‌فده‌شدا مه‌یسون ده‌ملوجی‌ هه‌بوو كه‌ یه‌كێكه‌ له‌دێرینترین په‌رله‌مانتاره‌ عێراقییه‌كان‌و سه‌ر به‌حیزبه‌كه‌ی‌ ئه‌یاد عه‌لاوییه‌، ده‌ملوجی‌ پێشتر وه‌زیری‌ رۆشنبیری‌ بووه‌و ئێستاش سه‌رۆكی‌ لیژنه‌ی‌ راگه‌یاندن‌و رۆشنبیرییه‌ له‌په‌رله‌مانی‌ عێراق.

نیقاش له‌به‌رلین چاوی‌ به‌ده‌ملوجی‌ كه‌وت‌و تاوتوێی‌ بارودۆخی‌ میدیایی‌‌و رۆشنبیری‌ عێراقی‌ له‌گه‌ڵدا كرد، مه‌یسون ده‌ملوجی‌ له‌م چاوپێكه‌وتنه‌دا رایگه‌یاند كه‌ ئه‌مه‌ دواهه‌مین ده‌رفه‌ته‌ بۆ عێراقییه‌كان، ئه‌وه‌ش به‌له‌به‌رچاوگرتنی‌ ئه‌و بارودۆخه‌ی‌ هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌.

نیقاش: له‌پاش ئه‌وه‌ی‌ داعش به‌شێكی‌ زۆری‌ خاكی‌ عێراقی‌ گرته‌ ده‌ست، ئێستا بارودۆخی‌ میدیا به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ چۆن ده‌بینیت؟

ده‌ملوجی‌: ئێستا میدیاكاران له‌عێراقدا له‌یه‌ك كاتدا له‌به‌رده‌م مه‌ترسی‌ داعش‌و میلیشیاكان‌و تاوانبارانی‌ تر دان، به‌ڵام مه‌ترسی‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كی‌ بریتییه‌ له‌مه‌ترسی‌ رێكخراوو به‌دامه‌زراوه‌ییكراو.

نیقاش: مه‌به‌ستت چییه‌؟

ده‌ملوجی‌: ساڵی‌ 2004 له‌سه‌رده‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ پۆل برێمه‌ر حاكمی‌ مه‌ده‌نی‌ ئه‌مه‌ریكییه‌كان له‌عێراق ده‌سته‌ی‌ راگه‌یاندن‌و په‌یوه‌ندییه‌كان دامه‌زرا، ئێستا ئه‌و ده‌سته‌یه‌ ده‌ست وه‌رده‌داته‌ هه‌موو كاروباره‌كانه‌وه‌و به‌دڵی‌ خۆی‌ فه‌رمانه‌كانی‌ ئه‌و ده‌مه‌ی‌ پۆل برێمه‌ر لێك ده‌داته‌وه‌، هه‌ر رۆژنامه‌نووسێكیش كه‌یفی‌ پێی‌ نه‌یه‌ت تووشی‌ كێشه‌و ده‌رده‌سه‌ری‌ ده‌كات، چونكه‌ ئه‌و ده‌سته‌یه‌ ئامانجی‌ سیاسی‌ له‌پشته‌وه‌یه‌.

نیقاش: لیژنه‌كه‌ی‌ ئێوه‌ له‌په‌رله‌مانی‌ عێراق له‌مباره‌یه‌وه‌ چی‌ پێده‌كرێت؟

ده‌ملوجی‌: ئه‌و ئاسته‌نگه‌ی‌ له‌به‌رده‌م ئێمه‌دایه‌ دووبه‌شه‌: ئێستا پێویستمان به‌ده‌ركردنی‌ یاسایه‌كی‌ گونجاوه‌، ئینجا پێویستیشمان به‌وه‌یه‌ بڕوا به‌هه‌موو كوتله‌ سیاسییه‌كان بهێنین كه‌ ده‌نگ به‌و یاسایه‌ بده‌ن، پلانه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كار له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌كانی‌ دابینكردنی‌ خه‌رجی‌ بكرێت دوور له‌حكومه‌ت كه‌ راسته‌وخۆ له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ سه‌رپه‌رشتی‌ بكرێت، هه‌وڵیش ده‌ده‌ین شێوازی‌ دانانی‌ ئه‌ندامانی‌ بۆردی‌ ئه‌و ده‌سته‌یه‌ بگۆڕدرێت، چونكه‌ ئێستا له‌لایه‌ن سه‌ره‌ك وه‌زیرانه‌وه‌ دیاریی‌ ده‌كرێن، به‌ڵام ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت ئه‌و ده‌سته‌یه‌ زیاتر گوزارشت له‌كۆمه‌ڵگا بكات، هه‌روه‌ها پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه‌ تۆڕی‌ میدیایی‌ عێراق سه‌ربه‌خۆ بێت‌و گوزارشت له‌خه‌ڵك بكات، نه‌ك له‌بۆچوونی‌ به‌رپرسانی‌ حكومه‌ت.

ئێستا ئێمه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌به‌رلینین، راستییه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت كارێكی‌ قورسه‌، ئه‌و یاسایه‌ش كه‌ ساڵی‌ 2012 ده‌رچووه‌ به‌ته‌واوی‌ تۆڕی‌ میدیای‌ عێراق ده‌خاته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ حكومه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ته‌واو پێچه‌وانه‌ی‌ بڕواو بۆچوونی‌ ئێمه‌ له‌لیژنه‌ی‌ راگه‌یاندنی‌ په‌رله‌مان.

نیقاش: تۆڕی‌ میدیایی‌ عێراق كه‌ میدیای‌ فه‌رمی‌ عێراقه‌ چۆن مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ شه‌ڕه‌كه‌ی‌ داعش كردووه‌؟

ده‌ملوجی‌: به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ی‌ روویداوه‌ تاكتیكی‌ پڕوپاگه‌نده‌ی‌ گه‌وجانه‌یه‌، هه‌مان ئه‌وه‌ی‌ رژێمی‌ به‌عس به‌كاری‌ هێنا، هه‌موو كاری‌ ئه‌و میدیایه‌ ئه‌وه‌ بوو گۆرانی‌ بێمانا دژی‌ داعش به‌رهه‌م بهێنێت، له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ گفتوگۆی‌ راسته‌قینه‌ له‌نێوان هه‌موو لایه‌نه‌كان دروست بكات‌و گوێ‌ له‌هه‌موو بۆچوونه‌كان بگرێت.

نیقاش: به‌بڕوای‌ تۆ ئه‌و قه‌یرانه‌ ئه‌منییه‌ی‌ ئێستا چۆن كاری‌ له‌سه‌ر كۆی‌ میدیای‌ عێراقی‌ كردووه‌؟

ده‌ملوجی‌: به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ هه‌موو میدیاكان دژی‌ داعش وه‌ستاونه‌ته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌مڕۆ شه‌ڕی‌ داعش كۆی‌ دیمه‌نی‌ میدیایی‌ داگیركردووه‌.

نیقاش: هه‌ست به‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ ئه‌مڕۆ زمانی‌ میدیایی‌ له‌عێراقدا به‌ئاراسته‌ی‌ ناكۆكی‌ تایفی‌‌و له‌به‌ر یه‌كهه‌ڵوه‌شانی‌ زیاتر رێده‌كات.

ده‌ملوجی‌: به‌ڵێ‌ ئه‌مه‌ راسته‌، ئه‌و میدیایانه‌ی‌ له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی‌ تایفی‌ دروست بووبوون، ئه‌مڕۆ ده‌رفه‌تی‌ زیاتریان ده‌ست كه‌وتووه‌ بۆ تۆخكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و لایه‌نه‌.

نیقاش: پێت وایه‌ ده‌توانرێ‌ به‌ر به‌وه‌ بگیرێت؟

ده‌ملوجی‌: ده‌بێت به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك بووه‌ رابگیرێت، ئه‌بێت كۆتایی‌ به‌م جیاكارییه‌ بهێنرێت، بۆ نموونه‌ ئه‌مساڵ‌و ساڵی‌ رابردوو خراپترین ساڵ بووه‌ بۆ ئێزدییه‌كان، به‌ڵام میدیای‌ عێراقی‌ هیچ گرنگییان پێنادات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ نه‌ موسوڵمان‌و نه‌ مه‌سیحین‌و هێزێكی‌ كاریگه‌ریشیان نییه‌.

نیقاش: زۆر باس له‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ داعش له‌رێی‌ ئینته‌رنێته‌وه‌ خه‌ڵك بۆ ریزه‌كانی‌ خۆی‌ راده‌كێشێت، ئه‌مه‌ بۆ ئێوه‌ مایه‌ی‌ دڵه‌ڕاوكێ‌ نییه‌؟

ده‌ملوجی‌: له‌په‌رله‌مان پرۆژه‌ یاسایه‌ك هه‌بوو له‌باره‌ی‌ تاوانه‌كانی‌ ئینته‌رنێته‌وه‌، به‌ڵام ئێمه‌ رێمان لێگرت (په‌رله‌مان دژی‌ یاساكه‌ وه‌ستایه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ پێی‌ وابوو لاستیكییه‌و به‌مه‌به‌ستی‌ سیاسی‌ سوودی‌ لێ وه‌رده‌گیرێت)، به‌ڵام به‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ یاسایه‌كی‌ په‌یوه‌ست به‌ئینته‌رنێته‌وه‌ دادگاكان تائێستا یاساكانی‌ ساڵی‌ 1969 به‌كارده‌هێنن، بۆیه‌ ئه‌مڕۆ له‌هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌داین یاسایه‌كی‌ هاوچه‌رخ بۆ تاوانه‌كانی‌ ئینته‌رنێت ده‌ربچێت.

نیقاش: پێت وایه‌ ئه‌مه‌ رێگری‌ له‌داعش ده‌كات بۆ سوود وه‌رگرتن له‌ئینته‌رنێت؟

ده‌ملوجی‌: راستییه‌كه‌ی‌ نازانم، چونكه‌ هه‌تا ئه‌گه‌ر یاساش هه‌بێت ئاسان نییه‌ ئه‌و ده‌رگایه‌ دابخه‌یت.

نیقاش: ئه‌گه‌ر بچینه‌ سه‌ر لایه‌نی‌ رۆشنبیری‌، زۆر كه‌س ده‌پرسن له‌ناو ئه‌م هه‌موو كوشت‌و بڕه‌ی‌ عێراقدا، جێیه‌ك بۆ لایه‌نی‌ رۆشنبیری‌ ماوه‌ته‌وه‌؟

ده‌ملوجی‌: من به‌وه‌ زۆر نیگه‌رانم، كوشتنی‌ رۆحی‌ خه‌ڵك هیچی‌ جیاواز نییه‌ له‌كوشتنی‌ جه‌سته‌ییان، لایه‌نی‌ رۆشنبیری‌ ئێجگار پێویست‌و گرنگه‌.

نیقاش: له‌م رووه‌وه‌ ئاسته‌نگه‌كان چین؟

ده‌ملوجی‌: كێشه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ نه‌بوونی‌ پاره‌یه‌، دوای‌ ئه‌وه‌ش گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكی‌ لایه‌نی‌ رۆشنبیرییان به‌گرنگ نه‌گرتووه‌و نه‌بووه‌ته‌ پێشینه‌كانی‌ ژیانیان، ئه‌مه‌ش بۆخۆی‌ به‌ڵایه‌كی‌ گه‌وره‌یه‌.

نیقاش: هۆكاری‌ ئه‌وه‌ چییه‌؟

ده‌ملوجی‌: نازانم بۆچی‌ خه‌ڵك گرنگی‌ به‌لایه‌نی‌ رۆشنبیری‌ ناده‌ن، ره‌نگه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ بێت كه‌ له‌ساڵی‌ 2006ه‌وه‌ تائێستا حكومه‌ته‌كانمان حكومه‌تی‌ ئیسلامی‌ بوون‌و به‌گرنگییه‌وه‌ له‌لایه‌نی‌ رۆشنبیرییان نه‌ڕوانیوه‌.

نیقاش: ئێوه‌ هیچتان پێده‌كرێت له‌باره‌ی‌ ئه‌و گورزانه‌ی‌ داعش له‌شوێنه‌واره‌كانی‌ عێراقی‌ ده‌دات؟

ده‌ملوجی‌: ئێستا ئێمه‌ له‌ئاماده‌كاریداین بۆ به‌ستنی‌ كۆنفرانسێك له‌هه‌شتی‌ ئه‌م مانگه‌ (نیسان) باڵیۆزی‌ وڵاتان له‌عێراق بانگهێشت ده‌كه‌ین، چونكه‌ پێمان وایه‌ به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ ئه‌و شوێنه‌وارانه‌ ده‌برێنه‌ ده‌ره‌وه‌، ده‌مانه‌وێت رێگایه‌ك بدۆزینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م بازاڕه‌ رابگرین، ئه‌مه‌ش به‌هاوكاری‌ باڵیۆزی‌ ئه‌و وڵاتانه‌، ئه‌م كۆنفرانسه‌ هه‌وڵێكیشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌هه‌موو لایه‌ك بڵێین ئێمه‌ به‌گرنگییه‌وه‌ له‌و باسه‌ ده‌ڕوانین.

نیقاش: پێت وایه‌ ئه‌م لیژنه‌یه‌ی‌ ئێوه‌ ده‌توانێت ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ به‌ده‌ست بهێنێته‌وه‌ كه‌ له‌سه‌رده‌می‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ مالیكیدا لێی‌ وه‌رگیرایه‌وه‌؟

ده‌ملوجی‌: پێم وایه‌و هیوادارین.

نیقاش: تۆ سه‌رده‌مێكی‌ زۆر له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراق ژیایت تا ساڵی‌ 2003 گه‌ڕایته‌وه‌و چویته‌ ناو ژیانی‌ سیاسییه‌وه‌، بێگومان زۆر گۆڕانكاریت به‌دی‌ كردووه‌، له‌و گۆشه‌ نیگایه‌وه‌ ئه‌م بارودۆخه‌ی‌ ئه‌مڕۆ چۆن ده‌بینیت؟

ده‌ملوجی‌: هیوام وایه‌ بتوانین داعش له‌ناو ببه‌ین‌و بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ژیانی‌ ئاسایی‌، پێم وایه‌ له‌پاش داعشیش قۆناغێكی‌ قورس چاوه‌ڕێمانه‌، چونكه‌ چه‌ندین میلیشیاو حه‌شدی‌ شه‌عبی‌ به‌سه‌ر گۆڕه‌پانه‌كه‌دا باڵاده‌ستن‌و كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ ناوچه‌كانی‌ خۆیان كاره‌ساتیان له‌ده‌ست ده‌قه‌ومێ‌، ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ ئێستا له‌به‌ره‌كانی‌ شه‌ڕدان پاش شه‌ڕه‌كه‌ پێیان وایه‌ مافی‌ ئه‌وانه‌ شوێنی‌ سه‌ركرده‌ شیعه‌كانی‌ ئێستا بگرنه‌وه‌.

سوننه‌ش چه‌ندین كێشه‌ی‌ تایبه‌ت به‌خۆی‌ هه‌یه‌و بوونه‌ته‌ دووبه‌ره‌، به‌ره‌یه‌ك له‌گه‌ڵ داعشه‌و به‌ره‌یه‌كی‌ تر دژیه‌تی‌، چه‌ندین ناكۆكی‌ ناوخۆی‌ له‌ناو سوننه‌دا هه‌یه‌، هه‌روه‌ها چه‌ندین ناكۆكی‌‌و بارگژی‌ له‌نێوان سوننه‌و شیعه‌و كورددا هه‌یه‌، ئه‌مه‌ دواهه‌مین ده‌رفه‌ته‌، ئه‌گه‌رنا عێراق دابه‌ش ده‌بێت.

نیقاش: پێت وایه‌ هاوڵاتییه‌كی‌ ئاسایی‌ عێراقی‌ ده‌یه‌وێت وڵاته‌كه‌ی‌ به‌یه‌ك پارچه‌یی‌ بمێنێته‌وه‌؟

ده‌ملوجی‌: خه‌ڵكی‌ عێراقی‌ یه‌كگرتوویان ده‌وێت‌و له‌گه‌ڵ‌ جیابوونه‌وه‌و پارچه‌ بووندانین، كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ شه‌ڕی‌ یه‌ك ده‌كه‌ن، به‌ڵام ناشیانه‌وێت له‌یه‌ك جیا ببنه‌وه‌.