راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

عێراقییه‌كان هیوابڕاو بوون له‌رێكه‌وتننامە‌که‌ی ‌ئه‌مه‌ریكا

موسته‌فا حه‌بیب
هاوڵاتیانی‌ عێراق‌و به‌رپرسانی‌ حكومه‌ت‌و په‌رله‌مانتاران ده‌پرسن؛ سوودی‌ ئه‌و رێكه‌وتننامه‌ ستراتیژییه‌ چییه‌ كه‌ ساڵی‌ 2008…
15.01.2015  |  به‌غدا
Recently Iraq's Kurdish were thanking the USA but for some Iraqi politicians, not enough is being done.
Recently Iraq's Kurdish were thanking the USA but for some Iraqi politicians, not enough is being done.

له‌گه‌ڵ‌ قوڵبوونه‌وه‌ی‌ شه‌ڕی‌ سوپاو میلیشیا شیعه‌كان‌و چه‌كدارانی‌ عه‌شیره‌ته‌ سوننه‌كان له‌گه‌ڵ‌ داعش كه‌ زیاتر له‌ساڵێكه‌ له‌زۆربه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ عێراق به‌رده‌وامه‌، عێراقییه‌كان له‌وه‌ ده‌ترسن شه‌ڕه‌كه‌ زیاتر له‌مه‌ بخایه‌نێت، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ هیچ سه‌ركه‌وتنێكی‌ گه‌وره‌ له‌به‌رامبه‌ر داعش تۆمار نه‌كراوه‌.

سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌مانگی‌ ئابی‌ رابردووه‌وه‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ڕێی‌ بۆردومانی‌ ئاسمانی‌‌و ناردنی‌ ده‌یان راوێژكاری‌ سه‌ربازییه‌وه‌ پشتیوانی‌ حكومه‌تی‌ عێراقی‌ ده‌كات له‌رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ تیرۆر، به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه‌ نه‌بوونه‌ته‌ مایه‌ی‌ به‌ده‌ستێهنانی‌ سه‌ركه‌وتن‌و پێشڕه‌ویی‌ گه‌وره‌.

ئێستاشی‌ له‌گه‌ڵدا بێت داعش 70%ی‌ رووبه‌ری‌ پارێزگاری‌ ئه‌نباری‌ به‌ده‌سته‌وه‌یه‌و به‌ته‌واوی‌ ده‌ستیگرتووه‌ به‌سه‌ر شاری‌ موسڵدا، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ شاره‌كانی‌ بێجی‌‌و تكریت له‌پارێزگای‌ سه‌لاحه‌دین‌و چه‌ند ناوچه‌یه‌كی‌ هه‌ردوو پارێزگای‌ دیاله‌و كه‌ركوكی‌ كۆنترۆڵكردووه‌.

مانه‌وه‌ی‌ بارودۆخه‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ پرسیاری‌ زۆری‌ لای‌ هاوڵاتیانی‌ عێراقی‌‌و به‌رپرسانی‌ حكومه‌ت‌و په‌رله‌مانتاران دروستكردووه‌و له‌وه‌ ده‌پرسن ئاخۆ ده‌بێت سوودی‌ ئه‌و رێكه‌وتننامه‌ ستراتیژییه‌ چی‌ بێت كه‌ حكومه‌تی‌ عێراق له‌مانگی‌ تشرینی‌ دووه‌می‌ 2008 له‌گه‌ڵ‌ ئه‌مه‌ریكا واژۆی‌ كرد، له‌كاتێكدا به‌پێی‌ ئه‌و رێكه‌وتننامه‌ له‌كاتی‌ هه‌ر مه‌ترسییه‌كی‌ ئه‌منیدا ده‌بێت ئه‌مه‌ریكا پشتیوانی‌ عێراق بكات.

ئه‌و رێكه‌وتننامه‌ ستراتیژییه‌ كه‌ به‌نزیكه‌یی‌ له‌دوو هه‌زار وشه‌ پێكهاتووه‌، جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ هه‌ردوو وڵات له‌بواره‌كانی‌ ئاسایش‌و سیاسی‌‌و دبلۆماسی‌‌و رۆشنبیری‌‌و ئابوری‌‌و ته‌ندروستی‌‌و ژینگه‌و ته‌كنه‌لۆژیاو زانیاری‌‌و گه‌یاندن‌و دادوه‌ری‌ هاوكاری‌ یه‌كتر ده‌كه‌ن‌و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش چه‌ند لیژنه‌یه‌ك پێكهێنراوه‌.

له‌بواری‌ ئاسایش‌و به‌رگری‌ له‌به‌شی‌ سێهه‌می‌ رێكه‌وتننامه‌كه‌دا هاتووه‌: "له‌پێناو چه‌سپاندنی‌ ئاسایش‌و ئارامی‌ له‌عێراق، هه‌روه‌ها بۆ پاراستنی‌ ئاشتی‌‌و ئارامی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ عێراق بتوانێت رووبه‌رووی‌ سه‌رجه‌م ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ ببێته‌وه‌ كه‌ ده‌كرێته‌ سه‌ر سه‌روه‌ری‌‌و ئاسایش‌و خاكه‌كه‌ی‌، هه‌ردوو وڵات كارده‌كه‌ن بۆ گه‌شه‌پێدانی‌ هاوكاری‌ پته‌و له‌نێوانیاندا له‌بواره‌كانی‌ به‌رگری‌‌و ئاسایش، بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ست بۆ سه‌روه‌ری‌ خاك‌و ئاوو ئاسمانی‌ عێراق ببرێت".

دوای‌ تێپه‌ڕبوونی‌ چوار مانگ له‌به‌شداری‌ ئه‌مه‌ریكا له‌شه‌ڕی‌ داعش، هێشتا ئه‌و رێكخراوه‌ به‌هێزه‌و شتێكی‌ ئه‌وتۆی‌ له‌و خاكه‌ له‌ده‌ست نه‌داوه‌ كه‌ كۆنترۆڵی‌ كردووه‌، هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ عێراقییه‌كان توڕه‌ن‌و له‌وه‌ ده‌پرسن چۆن زلهێزێكی‌ وه‌ك ئه‌مه‌ریكا ناتوانێت گورز له‌داعش بوه‌شێنێت؟

هه‌فته‌ی‌ رابردوو چه‌ند په‌رله‌مانتارێك داوایانكرد رێكه‌وتننامه‌ی‌ ستراتیژی‌ ئه‌مه‌ریكاو عێراق هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌، له‌نێو ئه‌و په‌رله‌مانتارانه‌شدا عالیه‌ نوسێفی‌ په‌رله‌مانتاری‌ ده‌وڵه‌تی‌ یاسا هه‌بوو كه‌ له‌به‌یاننامه‌یه‌كدا رایگه‌یاندووه‌ "عێراق هیچ سوودێكی‌ له‌رێكه‌وتننامه‌ ستراتیژییه‌كه‌ی‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌مه‌ریكا نه‌بینیوه‌، به‌ڵكو بووه‌ته‌ بارگرانییه‌ك بۆی‌، چونكه‌ ئه‌مه‌ریكا گرنگترین به‌شی‌ له‌پابه‌ندبوونه‌كه‌ی‌ خۆی‌ جێبه‌جێنه‌كردووه‌ كه‌ پاراستنی‌ سیسته‌می‌ دیموكراسییه‌ له‌عێراقدا، له‌كاتێكدا داعش هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌بوو به‌سه‌ر عێراقه‌وه‌".

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "ئه‌و هاوپه‌یمانێتییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ی‌ ئه‌مه‌ریكا رێبه‌رایه‌تی‌ ده‌كات له‌ئاستی‌ پێویستدا نییه‌و ناگونجێت له‌گه‌ڵ‌ تواناو قه‌باره‌ی‌ ئه‌و وڵاته‌ گه‌ورانه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر بیانوسیتایه‌ به‌چه‌ند هه‌فته‌یه‌كی‌ كه‌م پشتی‌ داعشیان ده‌شكاند".

نیازی‌ ئۆغلۆ كه‌ په‌رله‌مانتارێكی‌ تره‌، ئه‌ویش به‌هه‌مان شێوه‌ داوای‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ رێكه‌وتننامه‌كه‌ ده‌كات‌و به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ رێی‌ له‌عێراق گرتووه‌ خۆی‌ پڕچه‌ك بكات، چونكه‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ڵێنی‌ پڕچه‌ككردنی‌ پێداوه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ریكا به‌ڵێنه‌كه‌ی‌ نه‌برده‌ سه‌ر له‌كاتێكدا تا ئه‌وپه‌ڕی‌ پێویستمان به‌چه‌كه‌".

ئه‌م ره‌خنانه‌ هانی‌ كوتله‌ی‌ ئه‌حراری‌ سه‌ به‌ڕه‌وتی‌ سه‌دری‌ داوه‌ كه‌ ناسراون به‌دژایه‌تی‌ ئه‌مه‌ریكا بۆ ئه‌وه‌ی‌ واژۆی‌ په‌رله‌مانتاران كۆبكه‌نه‌وه‌‌و بیده‌نه‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ په‌رله‌مان تا داوای‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ رێكه‌وتننامه‌كه‌ بكه‌ن.

به‌پێی‌ ده‌ستوری‌ عێراقی‌ هه‌ر 25 په‌رله‌مانتارێك پێكه‌وه‌ بۆیان هه‌یه‌ باسێك له‌په‌رله‌مان بخه‌نه‌ روو بۆ گفتوگۆكردن، هه‌روه‌ها داوای‌ ئاماده‌بوونی‌ سه‌رۆكی‌ حكومه‌ت بكه‌ن، په‌رله‌مانتارانی ده‌توانن به‌ده‌نگی‌ 218 په‌رله‌مانتار له‌كۆی‌ 328 په‌رله‌مانتار هه‌ر رێكه‌وتننامه‌یه‌ك هه‌ڵبوه‌شێننه‌وه‌.

به‌ڵام زۆربه‌ی‌ سیاسه‌تمه‌دارو به‌رله‌پرسانی‌ عێراقی‌ نازانن كه‌ ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ ئه‌مه‌ریكای‌ ناچار نه‌كردووه‌ پابه‌ندبێت پێوه‌ی‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ئه‌حمه‌د روبێعی‌ پسپۆڕی‌ یاسای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ ئاماژه‌ی‌ پێده‌كات.

روبێعی‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ هیچ بڕگه‌یه‌كی‌ تیا نییه‌ هه‌ردوو لایه‌ن ناچار بكات به‌پابه‌ندبوون، ئه‌و وشانه‌ی‌ به‌كارهاتوون پاڵپشتی‌‌و پشتگیرین بۆ عێراق، بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ قه‌باره‌ی‌ پاڵپشتییه‌كه‌ ده‌ستنیشان بكات".

به‌پێی‌ قسه‌ی‌ روبێعی‌ هه‌ر لایه‌نێك له‌لایه‌نه‌كانی‌ ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ ده‌توانن پابه‌ند نه‌بن به‌هه‌ر بڕگه‌یه‌كه‌وه‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ كێشه‌ی‌ یاسایی‌ دروست بكات، چونكه‌ رێكه‌وتننامه‌كه‌ هیچ بڕگه‌یه‌كی‌ سزادانی‌ تیا نییه‌و جێبه‌جێكردنی‌ زۆره‌ملێ‌ نییه‌، به‌ڵكو ئه‌مه‌ریكاو عێراق سه‌ربه‌ستن له‌جێبه‌جێكردن یان نه‌كردنی‌.

ده‌یڤد ساترفێڵد به‌رێوه‌به‌ری‌ پێشووی‌ كارگێڕی‌ له‌وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌عێراق له‌یه‌كێك له‌دانیشتنه‌كانی‌ ساڵی‌ 2008 به‌لیژنه‌ی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پیرانی‌ ئه‌مه‌ركیای‌ وتووه‌، ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ هیچ لایه‌نێكی‌ ناچار نه‌كردووه‌ پابه‌ندبن پێوه‌ی‌‌و هه‌ر كاتێك لایه‌نێكیان بیه‌وێت ده‌توانێت هه‌ڵی‌ بوه‌شێنێته‌وه‌.

بابه‌تێكی‌ تر كه‌ خه‌ڵكی‌ عێراقی‌ له‌ئه‌مه‌ریكا توڕه‌ كردووه‌ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ندێ‌ له‌و میلیشیایانه‌ی‌ له‌پاڵ‌ سوپای‌ عێراقی‌ شه‌ڕی‌ داعش ده‌كه‌ن، به‌مدواییه‌ رایانگه‌یاندووه‌ كه‌ فرۆكه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌رێی‌ په‌ڕه‌شووته‌وه‌ به‌فرۆكه‌ چه‌ك‌و هاوكاریی‌ سه‌ربازییان بۆ داعش به‌رداوه‌ته‌وه‌.

لیوا "عه‌لی‌ ئه‌كبه‌ر" كه‌ ناوی‌ یه‌كێك له‌و میلیشیایانه‌یه‌و له‌پارێزگای‌ سه‌لاحه‌دین شه‌ڕی‌ داعش ده‌كات به‌فه‌رمی‌ رایگه‌یاند كه‌ به‌هێلیكۆپته‌ر ئه‌مه‌ریكا له‌ناوچه‌ی‌ "یه‌سریب" له‌پارێزگای‌ سه‌لاحه‌دین چه‌كی‌ بۆ داعش به‌رداوه‌ته‌وه‌.

چه‌ند به‌رپرسێكی‌ میلیشیای‌ "عه‌سائیب ئه‌هلل حه‌ق" به‌سه‌رۆكایه‌تی‌ قه‌یس خزعه‌لی‌‌و "سه‌رایا سه‌لام" به‌سه‌رۆكایه‌تی‌ موقته‌دا سه‌در جه‌ختیان له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ چه‌كداره‌كانیان به‌چاوی‌ خۆیان بینیویانه‌ ئه‌مه‌ریكا چه‌كی‌ بۆ داعش به‌رداوه‌ته‌وه‌.

هه‌رچه‌نده‌ باڵیۆزخانه‌ی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌به‌غدا به‌ته‌واوی‌ ره‌تیكرده‌وه‌ كه‌ وڵاته‌كه‌ی‌ هیچ چه‌كێكی‌ به‌داعش دابێت، به‌ڵام رۆژ به‌رۆژ ره‌خنه‌ی‌ عێراقییه‌كان له‌ئه‌مه‌ریكا زیاد ده‌كات، ئه‌وان ده‌پرسن: چۆن ئه‌مه‌ریكا به‌و هێزه‌ زه‌به‌لاح‌و چه‌ك‌و چۆڵه‌ زۆره‌وه‌ ناتوانێت داعش له‌ناو ببات كه‌ ئێستا سێیه‌كی‌ خاكی‌ عێراقی‌ به‌ده‌سته‌و سه‌ربه‌ستانه‌ تیایدا ده‌سوڕێته‌وه‌؟.

به‌شێكیش له‌چاودێران پێیان وایه‌ ئه‌وه‌ی‌ ئێستا ده‌گوزه‌رێت روونه‌، چونكه‌ ئێران به‌ئاشكرا هه‌ژموونی‌ به‌سه‌ر هێزه‌ شیعه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌و هه‌ر ئه‌وانیشن فشار ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ رێكه‌وتننامه‌ ستراتیژییه‌كه‌ هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌و پێی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌عێراق ببڕن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌وكات ئێران زیاتر ده‌توانێت شوێنپێی‌ خۆی‌ بكاته‌وه‌و باڵاده‌ستییه‌كه‌ی‌ بسه‌لمێنێت.