راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

سیسته‌می‌ لامه‌ركه‌زی‌ چاره‌ی‌ ده‌ردی‌ عێراق ده‌كات؟

موسته‌فا حه‌بیب
هه‌رچه‌نده‌ به‌پێی‌ ده‌ستورو یاساكان سیسته‌می‌ حوكم له‌عێراقدا لامه‌ركه‌زییه‌و له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ په‌یوه‌ندی‌…
24.07.2014  |  به‌غدا
A shanty town in Basra: Local officials want the power to solve problems like poverty by themselves.
A shanty town in Basra: Local officials want the power to solve problems like poverty by themselves.

Tweet
//


سیاسه‌توان‌و چاودێران‌و رۆژنامه‌نووسان‌و سه‌نته‌ره‌كانی‌ توێژینه‌وه‌ كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌ كێشه‌ ئه‌منی‌‌و سیاسی‌‌و ئیدارییه‌كانی‌ عێراق به‌هۆی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ مالیكییه‌وه‌یه‌، به‌و پێیه‌ی‌ تاكڕه‌ویی‌ كردووه‌، پێشنیاریان ئه‌وه‌یه‌مالیكی‌ بگۆڕدرێت‌و ده‌ستور هه‌موار بكرێته‌وه‌و چه‌ند یاسایه‌ك بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ ئه‌م حاڵه‌تانه‌ ده‌ربكرێت، به‌ڵام جێبه‌جێكردنی‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ كاتی‌ زۆریان ده‌وێت له‌كاتێكدا ئێستا چاره‌سه‌ره‌كه‌ له‌به‌ر ده‌ستدایه‌و ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ی‌ ده‌وێت سیاسه‌توانه‌كان پابه‌ندبن پێوه‌ی‌.

چاودێران پێیان وایه‌ هه‌ر (18) پارێزگاكه‌ی‌ عێراق به‌هۆی‌ په‌راوێزخستنیان له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ ناوه‌نده‌وه‌ گیرۆرده‌بوون، چونكه‌ ناوه‌ند ده‌ست وه‌رده‌داته‌ كاروباری‌ پارێزگاره‌كان‌و كۆمه‌ڵه‌ یاسایه‌ك ده‌رده‌كات كه‌ دژی‌ ده‌ستورن‌و رێنادات به‌رپرسانی‌ ناوچه‌كه‌ شاره‌كان به‌ڕێوه‌ ببه‌ن.

سه‌عید رازی‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌و چاودێره‌ سیاسییانه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "عێراق وڵاتێكه‌ ئاین‌و نه‌ته‌وه‌و تایفه‌ی‌ جیاوازی‌ كۆكردووه‌ته‌وه‌و زه‌حمه‌ته‌ ته‌نها یه‌ك لایه‌ن بتوانێت به‌ڕێوه‌ی‌ ببات، بێگومان ئه‌و حكومه‌ته‌ی‌ شیعه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌سه‌ریدا هه‌یه‌ ناتوانێت له‌داواكاری‌‌و پێویستییه‌كانی‌ كوردو سوننه‌ تێبگات".

رازی‌ مه‌به‌ستی‌ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر پارێزگایه‌ك به‌جیا پێویستی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ بۆ نموونه‌ به‌سره‌ (شیعه‌نشین) كێشه‌ی‌ ئاوو كاره‌باو به‌رزی‌ رێژه‌ی‌ هه‌ژاری‌ هه‌یه‌، دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ داوا ده‌كه‌ن ده‌سه‌ڵاتی‌ دارایی‌ زیاتر بدرێته‌ به‌رپرسانی‌ پارێزگاكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بڕیاری‌ خێرا بۆ چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌كان ده‌ربكه‌ن، هه‌روه‌ك چۆن دانیشتوانی‌ موسڵ‌ (سوننه‌نشین) داوا ده‌كه‌ن به‌رپرسانی‌ شاره‌كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌منی‌ زیاتریان هه‌بێت بۆ راگرتنی‌ توندوتیژی‌.

حكومه‌تی‌ ناوه‌ند گوێ‌ به‌م داواكارییانه‌ نادات‌و پارێزگاكانی‌ ناچاركردووه‌ به‌بێ‌ ره‌زامه‌ندی‌ ئه‌و هیچ بڕیارێك نه‌ده‌ن، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ داواكارییه‌كانیان دواده‌كه‌وێت، ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ند ده‌ستی‌ گرتووه‌ به‌سه‌ر هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌ ئه‌منی‌‌و ئابورییه‌ گرنگه‌كاندا‌و ئه‌مه‌ش پێشێلكاری‌ روونی‌ ده‌ستوره‌.

له‌ماده‌ی‌ (120)ی‌ ده‌ستوردا هاتووه‌ "ئه‌و پارێزگایانه‌ی‌ له‌هه‌رێمێكدا رێكنه‌خراون ده‌سه‌ڵاتی‌ ئیداری‌‌و دارایی‌ به‌رفراوانیان ده‌درێتێ‌، به‌جۆرێك كاروباره‌كانی‌ خۆیان له‌سه‌ر سیسته‌می‌ لامه‌ركه‌زی‌ ئیداری‌ به‌رێوه‌ ببه‌ن، پارێزگاریش كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاوه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت باڵاترین ده‌سه‌ڵاتی‌ جێبه‌جێكاره‌ له‌پارێزگاكه‌یداو كار به‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌نجومه‌ن ده‌یداتێ‌، ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا ناكه‌وێته‌ ژێر ده‌سه‌ڵات یان سه‌رپه‌رشتی‌ هیچ وه‌زاره‌ت‌و لایه‌نێكی‌ تره‌وه‌".

ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ند به‌پێی‌ ماده‌ی‌ (110)ی‌ ده‌ستور ئێجگار كه‌من، به‌جۆرێك له‌و ماده‌یه‌دا هاتووه‌ "حكومه‌تی‌ ئیتحادی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ به‌رٍێوه‌ ده‌بات‌و نوێنه‌رایه‌تی‌ دیبلۆماسی‌ ده‌كات، له‌باره‌ی‌ په‌یماننامه‌و رێكه‌وتننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌وه‌ دانوستان ده‌كات، سیاسه‌تی‌ ئاسایشی‌ نیشیتمانی‌ داده‌ڕێژێت‌و جێبه‌جێی‌ ده‌كات، سیاسه‌تی‌ دارایی‌‌و گومرگی‌‌و ده‌ركردنی‌ دراو داده‌ڕێژێت‌و بودجه‌ی‌ گشتی‌ ده‌وڵه‌ت داده‌نێت".

گرنگترین ماده‌ی‌ ده‌ستوری‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ماده‌ی‌ (115) كه‌ تیایدا هاتووه‌ "هه‌موو ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی‌ به‌ته‌نها بۆ حكومه‌تی‌ ئیتیحادی‌ دانه‌نراون، هه‌رێم‌و پارێزگا رێكنه‌خراوه‌كان له‌هه‌رێمدا ده‌توانن به‌كاریبهێنن، ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌شی‌ هاوبه‌شن له‌نێوان حكومه‌تی‌ ئیتیحادی‌‌و هه‌رێمه‌كاندا ئه‌گه‌ر ناكۆكییان له‌سه‌ر بوو، سه‌ره‌تا پشت به‌یاسای‌ هه‌رێم‌و پارێزگا رێكنه‌خراوه‌كان له‌هه‌رێمدا ده‌به‌سترێت".

له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ستوری‌ عێراقی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ زیاتری‌ داوه‌ به‌پارێزگاكان وه‌ك له‌حكومه‌تی‌ ئیتیحادی‌، كه‌چی‌ نازانرێ‌ بۆچی‌ ئه‌م هه‌موو كێشه‌ ئه‌منی‌‌و سیاسی‌‌و ئیدارییانه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ به‌راده‌یه‌ك خه‌ریكه‌ عێراق ده‌كه‌نه‌ سێ‌ ده‌وڵه‌ت.

وائیل له‌تیف پسپۆڕی‌ یاسایی‌‌و په‌رله‌مانتاری‌ پێشوو به‌"نیقاش"ی‌ وت "كێشه‌كه‌ ئه‌وكاته‌ سه‌ریهه‌ڵدا كه‌ حكومه‌تی‌ ئیتحادی‌ رازی‌ نه‌بوو یاساكه‌ی‌ په‌رله‌مان له‌هاوینی‌ 2013 جێبه‌جێبكات كه‌ ناچاری‌ ده‌كات پابه‌ندبێت به‌ده‌ستوره‌وه‌و پارێزگاكان ده‌سه‌ڵاتی‌ فراوانیان هه‌بێت".

ئه‌و یاسایه‌ی‌ په‌رله‌مانتاره‌كه‌ باسی‌ ده‌كات یاسای‌ ژماره‌ (21)ی‌ ساڵی‌ 2013یه‌ كه‌ به‌پێی‌ ئه‌وه‌ حكومه‌تی‌ لۆكاڵی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ زۆری‌ پێده‌درێت‌و له‌توانایدا هه‌یه‌ به‌رپرسانی‌ ده‌زگای‌ دادوه‌ری‌‌و به‌رپرسانی‌ ئه‌منی‌ دابنێت‌و ده‌بێت جموجۆڵی‌ سوپا له‌ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ شاره‌كه‌ به‌راوێژ له‌گه‌ڵ‌ پارێزگاردا بێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ پاره‌ی‌ پترۆ دۆلار پێنج ئه‌وه‌نده‌ زیاد ده‌كرێت بۆ ئه‌و پارێزگایانه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنی‌ نه‌وتن.

له‌سه‌ر ئاستی‌ ئابوریش به‌پێی‌ یاسا نوێیه‌كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ زۆر به‌پارێزگاكان به‌خشراوه‌ كه‌ به‌شێكیان داهاتێكی‌ زۆریان بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.

له‌ماده‌ی‌ 44ی‌ یاساكه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ كراوه‌ كه‌ داهاتی‌ هه‌ر پارێزگایه‌ك پێكهاتووه‌ له‌به‌شه‌ بودجه‌ی‌ ساڵانه‌و داهاتی‌ باج‌و سزادان‌و به‌كرێدانی‌‌و فرۆشتنی‌ موڵك‌و ماڵی‌ ده‌وڵه‌ت، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای‌ بڕی‌ پێنج دۆلار بۆ هه‌ر به‌رمیله‌ نه‌وت‌و هه‌مان بڕ بۆ 150 مه‌تر سێجا غازی‌ به‌رهه‌مهاتوو له‌پارێزگاكه‌.

له‌سه‌ر ئاستی‌ ده‌سه‌ڵاته‌ ئه‌منییه‌كانیش له‌ماده‌ی‌ (14)ی‌ یاساكه‌دا هاتووه‌ "پارێزگار ده‌سه‌ڵاتی‌ راسته‌وخۆی هه‌یه‌ به‌سه‌ر سه‌رجه‌م ده‌زگا ئه‌منییه‌كان كه‌ كاریان پارێزگاری‌‌و پاراستنی‌ ئارامی‌‌و سیسته‌می‌ كارپێكراو له‌پارێزگادا".

له‌ماده‌ی‌ دووه‌می‌ هه‌مان یاسادا هاتووه‌ "ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا ده‌سه‌ڵاتی‌ یاسادانان‌و چاودێرییه‌ له‌پارێزگاداو مافی‌ هه‌یه‌ یاسای‌ ناوخۆی‌ ده‌ربكات‌و كاروباری‌ پارێزگاكه‌ به‌پێی‌ سیسته‌می‌ لامه‌ركه‌زی‌ به‌ڕێوه‌ ببات، ئه‌نجومه‌ن كه‌سایه‌تییه‌كی‌ مه‌عنه‌وی‌ هه‌یه‌و له‌رووی‌ داراییه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیه‌".

كه‌چی‌ نوری‌ مالیكی‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران ئاماده‌نه‌بوو یاساكه‌ جێبه‌جێ بكات‌و بگره‌ كاری‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كرد پارێزگاكان زیاتر په‌راوێز بخرێن، ته‌نانه‌ت كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌پارێزگا شیعه‌نشینه‌كانی‌ باشووریش خۆپیشاندان بكرێت‌و داوای‌ پێشكه‌شكردنی‌ خزمه‌تگوزاری‌‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ ئیداری‌ زیاتر بكرێت، هاوشێوه‌ی‌ ئه‌وانیش له‌شاره‌ سوننه‌نشینه‌كانیش ناڕه‌زایی‌ زیادی‌ كردو هه‌رێمی‌ كوردستانیش په‌یوه‌ندی‌ زیاتر له‌گه‌ڵ‌ مالیكی‌ تێكچوو.

ئه‌حمه‌د سه‌لیتی‌ جێگری‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ به‌سره‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ناكۆكی‌ نێوان ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاو حكومه‌تی‌ ئیتیحادی‌ به‌رده‌وامه‌، حكومه‌تی‌ ئیتیحادی‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ دارایی‌ نه‌داوه‌ به‌به‌سره‌ سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م پارێزگایه‌ دوو له‌سه‌ر سێی‌ هه‌موو نه‌وتی‌ عێراق به‌رهه‌م ده‌هێنێت".

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ ساڵێك به‌سه‌ر ده‌ركردنی‌ یاساكه‌دا تێپه‌ڕیوه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ زۆرمان ده‌داتێ‌، به‌ڵام حكومه‌ت تائێستا جێبه‌جێی‌ نه‌كردووه‌".

له‌هه‌مان رووه‌وه‌ غه‌زوان داود ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ موسڵ‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "حكومه‌تی‌ ئیتیحادی‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ئه‌منی‌ نه‌داوه‌ به‌پارێزگا، هه‌رچه‌نده‌ به‌پێی‌ یاساكه‌ پارێزگار فه‌رمانده‌ی‌ پۆلیسی‌ پارێزگاكه‌ی‌ داده‌نێ‌، كه‌چی‌ حكومه‌تی‌ ئیتیحادی‌ به‌مه‌ رازی‌ نه‌بووه‌".

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "به‌هۆی‌ خراپی‌ ئیداره‌دانی‌ سوپاوه‌ له‌ 10ی‌ حوزه‌یران موسڵ‌ كه‌وته‌ ده‌ست داعش، چونكه‌ سوپا نه‌یده‌زانی‌ چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ خه‌ڵكی‌ ناوچه‌كه‌ بكات‌و كێشه‌كان چاره‌ بكات".

سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌رجه‌م پارێزگاكان له‌مانگی‌ كانوونی‌ دووه‌م‌و شوباتی‌ رابردوو سێ‌ كۆبوونه‌وه‌یان ئه‌نجامدا، كۆبوونه‌وه‌ی‌ یه‌كه‌م له‌به‌سره‌و دووه‌م له‌به‌غداو سێهه‌م له‌موسڵ‌ بوو، كۆبوونه‌وه‌كان په‌یامێكی‌ روون بوون بۆ مالیكی‌ كه‌ ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتیان بداتێ‌.

ئه‌مڕۆ هه‌موو پارێزگاكان داوای‌ جێبه‌جێكردنی‌ یاسای‌ ژماره‌ (21) ده‌كه‌ن، پارێزگا شیعه‌نشینه‌كان ده‌یانه‌وێت سوود له‌داهاته‌كه‌یان ببینن، پارێزگا سوننه‌نشینه‌كانیش ده‌یانه‌وێت ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌منییان زیادبێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ گروپه‌ توندڕه‌وه‌كانی‌ پێ وه‌ده‌ربنێن، هه‌رێمیش مافی‌ دارایی‌‌و سه‌ربازی‌ خۆی‌ ده‌وێت.

به‌بڕوای‌ چاودێران جێبه‌جێكردنی‌ ئه‌م یاسایه‌ ره‌نگه‌ هۆكارێك بێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ عێراق له‌قه‌یرانه‌ ئه‌منی‌‌و سیاسییه‌كه‌ی‌ ئێستای‌ رزگاری‌ ببێت‌و ئه‌مه‌ له‌هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستورو یاساكان باشتره‌، به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا كات ماوه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی‌ یاساكه‌ یان ئه‌ویش به‌هۆی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ مالیكییه‌وه‌ به‌سه‌رچوو؟