راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: إحاطات من داخل وعبر العراق
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ژنان لەبازاڕێکی پیاوانەدا
ژنانی كوردستان گەرموگوڕتر لەجاران لەبازاڕی كاردا دەردەكەون

نارین رۆسته‌م
لەوەتەی قەیرانی ئابووری سێ‌ ساڵە بەرۆكی كوردستانی گرتووە، ژنان زیاتر لەجاران تێكەڵی بازاڕی كاربوون، ئەو بازاڕانەی بەدەستی پیاوانەوە بوون، ئێستا ژنانیش ئامادەییان تیایدا هەیە.
2.11.2017  |  هەولێر
کچان و ژنانی کورد بازاڕەکان ئاوەدان دەکەنەوە ( :وێنه Jaza Mohammed)
کچان و ژنانی کورد بازاڕەکان ئاوەدان دەکەنەوە ( :وێنه Jaza Mohammed)

لەهەرێمی کوردستان ئەوەی دەبینرێ بازاڕو بازرگانی لەدەستی پیاواندایە، بەڵام ژمارەیەکی زۆر لەژنانیش هەن کە لەکەرتە جیاوازەکانی بازرگانیدا ماوەیەكە بەچڕی خەریکی سەرمایەگوزارین.

 

لەشاری هەولێر رێکخراوێکی تایبەت هەیە بەناوی (کۆمەڵەی خانمانی کارساز)و ئیشوکاری ئەم رێکخراوە ئەوەیە کە ئاسانکاریی دەکات بۆ ئەو ژنانەی دەیانەوێ تێکەڵی دنیای سەرمایەداری بن، ئێستا ئەم رێکخراوە شەست‌و سێ ئەندامی هەیە کە کاری سەرمایەداریی‌و بازرگانی دەکەن.

 

بەگوێرەی قسەکانی تریسکە ئەسعەدی سەرۆکی کۆمەڵەکە کە ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن وەزارەتی ناوخۆوە مۆڵەتی کارکردنیان پێدراوە، بەشداری ژنانی هەرێمی کوردستان لەبازاڕو بازرگانیدا زۆربەی بوارەکانی گرتووەتەوەو هەر کەرتێکی ئابووری بگری، ژنان پشکێکیان هەیە، بەڵام بەرێژەیەکی زۆر کەم لەچاو پیاواندا.

 

ئەو کەرتانەی ژنان بەشدارییان تێدا کردووە بریتین لەوەبەرهێنان، بیناسازیی، بەڵێندەرایەتی خزمەتگوزاریی دامەزراوە حکومیی‌و گشتییەکان لەگەڵ سەنتەرەکانی ئارایشتگاو رازاندنەوەی خانمان کە ئەمەی دواییان لەئاستێکی بەرزدایە.

 

تریسکە بە"نیقاش"ی وت "لەهەرێمی کوردستان هیچ ئاستەنگێکی یاسایی نییە بۆ ژنان کە بیانەوێ راستەوخۆ بەشداری بکەن لەبازاڕو بازرگانیدا، نەک هەر ئەوە بەڵکو حکومەت ئاسانکاریی زیاتر بۆ خانمانیش دەکات ئەمەش وەکو هاندانێک بۆ هاتنە پیشەوەی هەرچی زۆرتری ژنانە لەکەرتی ئابووریدا".

 

تاساڵی ٢٠١٣ ئابووری هەرێمی کوردستان بەرادەیەکی زۆر پێشکەوت کە بەگوێرەی لێدوانی بەرپرسانی (دەستەی سەربەخۆی وەبەرهێنانی هەرێم) ئاستی وەبەرهێنان گەیشتە نزیک بە ٣٦ ملیار دۆلار، کە ئەمەش بۆ هەرێمێک لەباکووری عێراق گەشەکردنێکی جێی سەرسوڕمان بوو. بەڵام باڵۆنی ئەم ئابوورییە گەشەکردووە، لەساڵی ٢٠١٤ کاتێ چەکدارانی داعش موسڵیان داگیرکردو روویان لەهەرێمی کوردستانیش کرد، هێدی هێدی هاتەوە خوارەوەو ئێستا ئەم هەرێمە لەقەیرانێکی قوڵی ئابووریدا گیری خواردووە

 

سەرۆکی کۆمەڵەی کارسازی خانمان روونی دەکاتەوە بەهۆیە کاریگەریی ئەو قەیرانە ئابوورییەی سێ ساڵە رووی لەهەرێمی کوردستان کردووە، کاریگەریی لەسەر بەشداری ژنانیش هەبوو لەبازاڕ و بازرگانیدا، نەک هەر ئەمە بەڵکو "ژنانێکی زۆر کە خاوەنی سەرمایەو ئابووریی بوون، پاشەکشەیان کردووەو لەبازاڕ کشاونەتەوە"

 

ژنان لەجموجۆڵە بازرگانییە گەورەكان كشاونەتەوە، بەڵام لەكارە سادەكاندا ژمارەیان هەڵكشاوە، بەتایبەتی ئەو كارانەی سەرمایەی زۆریان ناوێت.

 

کۆتایی ساڵی ٢٠١٥ لەناو شاری هەولێر بازاڕێکی گەورە بەناوی (داون تاون) کە بڕیاربوو تایبەت بۆ ژنانبێ کرایەوە، لەسەرەتای کردنەوەیدا سەرپەرشتیارانی ئەو بازاڕە ئاماژەیان بەوەدا کە دەتوانرێ لەداون تاون دەرفەتی کار بۆ ٢٠ هەزار کچ‌و ژن دابین بکات، ئامانج لەدروستکردنی ئەو بازاڕە هاندانی زیاتری ژنان بوو بۆ بەشداریکردنی راستەوخۆ ژنان لەبازاڕدا، بەڵام ئێستا لەم بازاڕەدا تەنیا ٢٦ ئافرەت کار دەکەن.

 

سومەیە ڕەسوڵ تەمەن ٢٣ ساڵان لەبازاڕی قەیسەری شاری ھەولێر لەدوکانێکی فرۆشتنی جلوبەرگی ژێرەوەی ژناندا کار دەکات، ئەو کچە ماوەیەکی کەمە دەستی بە کارکردووە. بەڵام دەڵێ ئاسوودەیە لەکارەکەی چونکە لەلایەن ژنانی کڕیارەوە پیشوازیی باشی لێکراوە کە ئەمەش نیشانی دەدا دەرفەتی کار بۆ ژنان هەیە ئەگەر خۆیان بیانەوێ بەشداری بکەن.

 

سومەیە بۆ "نیقاش" وتی " ئەو ژنانەی دێنە لای ئێمە لەڕووخساریاندا دیارە کە زۆر ئاسوودەن بەهەبوونی ژنێک لەبازاڕو مارکێتەکاندا کە فرۆشیاربێ، چونکە بەهۆی دابونەریتە کۆمەڵایەتییەکانەوە ژنان زیاتر حەز دەکەن بۆ کڕینی هەندێ پێداویستی ژنانە لەگەڵ ژناندا مامەڵە بکەن نەک پیاوان، بۆیە ئەمە وا دەکات بازاڕێکی گەورەو فراوانی وەکو هەولێر دەرفەتێکی باش رەخساوە بۆ کچان کە بەشداری راستەوخۆ بکەن لەبازاڕدا"

 

ئەنجومەنی باڵای خانمان کە راستەوخۆ سەر بە ئەنجومەنی وەزیرانی کوردستانە، یەکێک لەپرۆژەکانیان هاوکاریکردنی ژنانی گوندەکان بووە تا ببنە خاوەن ئابووری سەربەخۆی خۆیان، بەڵام دیسان ئەو پرۆژەیەش بووە بەژێر قەیرانە داراییەکەی هەرێمەوە.

 

پەروین حەسەن ئەندامی ئەنجومەنی باڵای خانمان بۆ "نیقاش" وتی: "ئێمە وەک ئەنجومەنی باڵای خانمان پڕۆژەیەکمان ھەبوو بۆ ژنانی گوندنشین بەھاوکاری لەگەڵ وەزارەتی پلاندانان‌و ژمارەیەک ڕێکخراوی نێودەوڵەتی، بەڵام قەیرانی دارایی ھۆکار بوو بۆ ئەوەی پڕۆژەکەمان پشتگوێ بخەین‌و جارێ وازی لێ بێنین"

 

ژنانی کورد لەکوردستانی عێراق، لەچاو بازاڕدا بەشدارییەکی زۆرتریان هەبووە لەکایەی ئیدارەو سیاسیدا. بەپێی ئامارێکی وەزارەتی پلاندانانی هەرێم لەساڵی ٢٠١١دا رێژەی ئافرەتان لەناو فەرمانبەرانی دەوڵەتدا ٤٠% بووە

 

لەساڵی ١٩٩٢ەوە کە پەرلەمانی کوردستان دامەزراوە، لە هەموو خولەکاندا ژنان بەشدارییان کردووە. ئەم بەشدارییە تادێت زیاتربووە بۆ نموونە لەیەکەم خولدا تەنیا شەش ژن ئەندامبوون، بەڵام لەخولی چوارەمدا کە ساڵی ٢٠١٣ هەڵبژێردراوە، ٣٣ ئەندامی ژنی تێدایە.

 

هەروەها لەیەکەم کابینەی حکومەتەوە تائێستا کە هەشتەم کابینەیە، ١٢ ژن پۆستی وەزیریان وەرگرتووە، راستە ئێستا ژنێكیش لەدەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمانە، بەڵام هەرگیز ژنێک لەسەرۆكایەتی حکومەت‌و هەرێمدا نەبینراوە کە بەلای چالاکوانانی مافەکانی ژنانەوە ئەمە خەوشێکی گەورە لەئەزموونی حوکمڕانی کوردیدا کە بەدرێژایی ئەو هەموو ساڵە ژنێک نەگەیشتووەتە پۆستە باڵاکانی حوکمڕانی هەرێمی کوردستان.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌