راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: إحاطات من داخل وعبر العراق
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

سوودی ئابووری یان سه‌ودانامه‌یه‌كی سیاسی؟
بۆرییه‌كی‌ نه‌وت له‌كێڵگه‌كانی‌ به‌سره‌و بۆ به‌نده‌ری‌ عه‌قه‌به‌ی‌ ئه‌رده‌ن

سه‌لیم وه‌ززان
ئه‌و بۆری نه‌وته‌ی نیاز وایه‌ له‌كێڵگه‌كانی به‌سره‌وه‌ بگه‌یه‌ندرێته‌ به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌ی ئوردن مشتومڕی له‌نێوه‌نده‌ سیاسی‌و ئابوورییه‌كانی عێراق هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌ له‌نێوان پێشوازیكه‌ران‌و به‌رهه‌ڵستكارانیدا.
22.06.2017  |  به‌سره

وه‌زاره‌تی نه‌وت رایگه‌یاند دوا هه‌نگاوه‌كانی ئیمزاكردنی گرێبه‌ستی بنیاتنانی بۆری هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی عێراق به‌خاكی ئوردندا ته‌واو كراون، دووپاتیشی كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌و هێڵه‌ ده‌روازه‌یه‌كی نوێی عێراق ده‌بێت بۆ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت‌و به‌ده‌ستهێنانی داهاتی زیاتر.

 

تێچوونی كۆتایی پرۆژه‌كه‌ به‌ 18 ملیار دۆلار مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت‌و درێژییه‌كه‌ی 1700كم ده‌بێت‌و به‌دوو قۆناغ بنیات ده‌نرێت، یه‌كه‌میان له‌به‌سره‌وه‌ درێژده‌بێته‌وه‌ بۆ پارێزگای ئه‌نبار به‌درێژایی 300 كم‌و وه‌زاره‌تی نه‌وتی عێراق جێبه‌جێی ده‌كات، قۆناغی دووه‌میش له‌ حه‌دیسه‌وه‌ به‌درێژایی 1000 كم بۆ به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌، واش پێشبینی ده‌كرا پرۆژه‌كه‌ له‌كۆتایی ئه‌مساڵدا ته‌واو بكرێت.

 

مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت به‌شی یه‌كه‌می بۆریه‌كه‌ نزیكه‌ی 2.25 ملیۆن به‌رمیل نه‌وتی رۆژانه‌ بگوازێته‌وه‌، هاوكات بڕی ئه‌و نه‌وته‌ی ده‌گاته‌ به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌ یه‌ك ملیۆن به‌رمیلی رۆژانه‌یه‌ به‌مه‌رجێك بڕی 850 هه‌زار به‌رمیل بگوازرێته‌وه‌ بۆ پاڵاوگه‌ی نه‌وتی ئوردن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ بۆریه‌كی دیكه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی 100 ملیۆن مه‌تر سێجای رۆژانه‌ له‌ گاز كه‌ ئوردن بۆ به‌رهه‌مهبێنانی كاره‌با به‌كاری ده‌هێنێت.

 

عاسم جیهاد وته‌بێژی وه‌زاره‌تی نه‌وت وتی: "پرۆژه‌ی بۆری نه‌وتی عێراق – ئوردن به‌پله‌ی یه‌كه‌م پرۆژه‌یه‌كی وه‌به‌رهێنانه‌‌و هاوپه‌یمانی چه‌ند كۆمپانیایه‌ك بنیاتی ده‌نێت‌و خه‌رجیه‌كه‌ی ده‌كێشێت‌و پاشان له‌دوای كارپێكردنی به‌شێك له‌ وه‌به‌رهێنانه‌كه‌ی به‌ده‌ستده‌هێنێته‌وه‌".

 

وتیشی: "عێراق هیچ بڕه‌ پاره‌یه‌ك بۆ ئه‌و پرۆژه‌یه‌ خه‌رج ناكات، چونكه‌ رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌و كۆمپانیایه‌ی بۆریه‌كه‌ بنیات ده‌نێت ئه‌وه‌ له‌خۆده‌گرێت كه‌ به‌شێك له‌و نه‌وته‌ی به‌بۆرییه‌كه‌دا ده‌ڕوات به‌ نرخی باو‌و به‌پێی پێویستی بدرێته‌ ئوردن، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی نه‌وته‌كه‌ش هه‌نارده‌ ده‌كرێت، ئه‌مه‌ش دووپاتی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هێڵێكی ستراتیجی ده‌بێت‌و ئومێد ده‌كرێت له‌ رێی میسره‌وه‌ بگاته‌ باكووری ئه‌فریقیا".

 

پێشتریش ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی عێراق ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر كۆنووسی كۆبوونه‌وه‌ی هه‌ردوو لایه‌نی ئوردنی‌و عێراقی سه‌باره‌ت به‌ به‌دواداچوونی جێبه‌جێكردنی راسپارده‌كانی لیژنه‌ی باڵای هاوبه‌ش ده‌ربڕیبوو كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ بواری وزه‌‌و سامانی كانزاییه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ها داواكاری ئه‌وه‌ش له‌خۆده‌گرێت كه‌ لایه‌نی ئوردنی چاكسازی له‌ تایبه‌تمه‌ندی هه‌ردوو به‌رهه‌می رۆنی سووته‌مه‌نی‌و نه‌وتی خاوی هه‌نارده‌كراو بۆ عێراق‌و داشكاندن‌و هه‌مواركردنی نرخه‌كان، بكات.

 

داكۆكیكارانی پرۆژه‌كه‌ دووپاتی ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ هێڵه‌كه‌ ده‌بێته‌ جێگره‌وه‌یه‌كی ستراتیجی گرنگ بۆ به‌نده‌ره‌كانی عێراق، پرۆژه‌كه‌ش دوورمه‌ودایه‌‌و تا به‌ته‌واوی به‌ئه‌نجام نه‌گه‌یه‌ندرێت سووده‌ ئابوورییه‌كانی ده‌رناكه‌ون.

 

د.نه‌بیل جه‌عفه‌ر پسپۆری ئابووری ده‌ڵێت ئه‌م پرۆژه‌یه‌ نه‌رمییه‌كی زۆر به‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت ده‌به‌خشێت، چونكه‌ به‌شی زۆری نه‌وتی عێراق له‌ڕێی به‌نده‌ره‌كانی به‌سره‌ له‌ باشووری عێراقه‌وه‌ هه‌نارده‌ی كه‌نداوی عه‌ره‌ب ده‌كرێت كه‌ به‌هۆی باری كه‌شوهه‌واوه‌ یاخود له‌به‌ر هۆكاری جیۆسیاسی دووچاری وه‌ستان ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ كاتێك هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی عێراق له‌ یه‌ك ده‌روازه‌ی ده‌ریاییدا چڕ ده‌كه‌یته‌وه‌ ئه‌وا به‌ند ده‌بێت به‌ قه‌یرانه‌كانی ناوچه‌ی كه‌نداو یاخود گه‌رووی هورمزه‌وه‌.

 

ئه‌و پسپۆره‌ ئابوورییه‌ له‌باره‌ی پرۆژه‌كه‌وه‌ به‌ "نیقاش"ی وت: "هه‌مه‌جۆركردنی سه‌رچاوه‌كانی هه‌نارده‌كردنی نه‌وت مه‌سه‌له‌یه‌كی زۆر گرنگه‌، چونكه‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی عێراق له‌ڕێی به‌نده‌ری جه‌یهانی توركیاوه‌ له‌ ئێستادا ناجێگیره‌‌و دوای ئه‌وه‌ش راكێشانی بۆرییه‌ك كه‌ نه‌وتی عێراق بگه‌یه‌نێته‌ بازاڕه‌كانی جیهان له‌ڕێی به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌ی ئوردنه‌وه‌ نه‌رمییه‌كی زۆر ده‌داته‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت له‌گه‌ڵ‌ هه‌مه‌جۆركردنی له‌ بازاڕه‌كانی ئه‌وروپا كه‌ داوای نه‌وتی قورس ده‌كه‌ن، به‌پێچه‌وانه‌ی بازاڕه‌كانی ئاسیاوه‌ كه‌ كراونه‌ته‌ ئامانجی به‌نده‌ره‌كانمان له‌گه‌ڵ ده‌سته‌به‌ركردنی تێچوونێكی هه‌رزانتر له‌ڕێی بۆریه‌كه‌وه‌".

 

به‌رنامه‌كانی په‌ره‌پێدانی كه‌رتی نه‌وت له‌ عێراق ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وتی عێراق له‌ چه‌ند ساڵی داهاتوودا زیادبوونێكی گه‌وره‌ به‌خۆوه‌ ده‌بینێت كه‌ ده‌روازه‌كه‌ی باشوور ده‌خاته‌ به‌ر گوشارێكی زۆر كه‌ به‌نده‌ره‌كانی به‌رگه‌ی ناگرن.

 

توانای هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی عێراق له‌ڕێی به‌نده‌ره‌كانی به‌سره‌وه‌ له‌ئێستادا نزیكه‌ی چوار ملیۆن به‌رمیله‌‌و ئه‌و بڕه‌ش كه‌ به‌كرده‌وه‌ هه‌نارده‌ ده‌كرێت 3.250 ملیۆن به‌رمیله‌، پێشبینیش ده‌كرێت له‌ كۆتایی ئه‌مساڵدا توانای هه‌نارده‌كردن زیادبكرێت بۆ پێنج ملیۆن به‌رمیلی رۆژانه‌.

 

عامر عه‌بدولجه‌بار وه‌زیری پێشووتری گواستنه‌وه‌ پێی وانییه‌ عێراق هیچ سوودێكی ئابووری له‌ راكێشانی ئه‌و بۆرییه‌ نه‌وته‌ به‌ده‌ستبهێنێت‌و به‌ ده‌ستكه‌وتێكی ئابووری داده‌نێت بۆ ئوردن. له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت: "تێچووی هه‌نارده‌كردنی یه‌ك به‌رمیل له‌ له‌ به‌نده‌ره‌ نه‌وتییه‌كانمانه‌وه‌ له‌ 10 سه‌نت بۆ هه‌ر به‌رمیلێك تێناپه‌ڕێت له‌كاتێكدا ئه‌و تێچووه‌ له‌ڕێی بۆریه‌كه‌ی ئوردنه‌وه‌ ده‌گاته‌ نزیكه‌ی 4.5 دۆلار بۆ هه‌ر به‌رمیلێك، واته‌ 450 هێنده‌ كه‌ ئه‌وه‌ش تێچوویه‌كی زۆره‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ له‌ده‌ستدانی داهاتی كه‌شتیه‌كان‌و كرێی ئاژانسه‌ ده‌ریایی‌و خزمه‌تگوزارییه‌ ده‌ریاییه‌كان كه‌ ئه‌و پارانه‌ش ده‌چنه‌ ده‌ستی حكومه‌تی ئوردن یاخود وه‌به‌رهێنه‌كه‌وه‌".

 

 ئه‌و به‌ "نیقاش"ی وت: "هه‌نارده‌كردن له‌ڕێی به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌وه‌ بۆ ئه‌وروپا پێویسته‌ به‌ نۆكه‌ندی سوێسدا تێبپه‌ڕێت ئه‌وه‌ش مانای وایه‌ تووشی هه‌مان فاكته‌ره‌كانی به‌نده‌ره‌كانمان له‌سه‌ر كه‌نداوی عه‌ره‌ب ده‌بێته‌وه‌، بۆ زانیاریش باشترین جێگره‌وه‌ خۆی له‌ پشت به‌ستن به‌ به‌نده‌ری جه‌یهانی توركیا ده‌بینێته‌وه‌، چونكه‌ تێچوونی هه‌نارده‌كردن له‌ڕێی بۆرییه‌كه‌ی توركیاوه‌ ته‌نیا 1.15 دۆلاره‌ بۆ هه‌ر به‌رمیلێك‌و به‌نده‌ری جه‌یهانیش ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست‌و به‌دوورمان ده‌كات له‌ تێپه‌ڕبوون به‌ نۆكه‌ندی سوێس‌و كرێی تێپه‌ڕبوون تا نه‌وته‌كه‌مان هه‌نارده‌ی ئه‌وروپا‌و ئه‌مریكا بكه‌ین".

 

بڕی نه‌وتی خاوی هه‌نارده‌كراو له‌ كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانی ناوه‌ڕاست‌و باشووری عێراق له‌ مانگی ئایاری رابردوودا گه‌یشتووه‌ته‌ 100 ملیۆن‌و 455 هه‌زار به‌رمیل له‌ به‌نده‌ره‌كانی به‌سره‌‌و خۆر عه‌میه‌‌و كه‌شتیه‌كانی كه‌نداوی عه‌ره‌ب، له‌كاتێكدا كۆی هه‌نارده‌ی نه‌وتی كه‌ركوك 679 هه‌زار‌و 580 به‌رمیل بووه‌ له‌ رێی به‌نده‌ری جه‌یهانی توركیا له‌سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست.

 

به‌ر له‌ ئاشكراكردنی پرۆژه‌ی بۆری نه‌وتی عێراق – ئوردن به‌رپرسانی هه‌ردوو وڵات سه‌ردانی یه‌كتریان كرد، چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی سیاسی‌و ئایینیش جموجوڵیان ده‌ستپێكردووه‌، له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ چالاكوانی سیاسی عه‌باس جورانی ده‌ڵێت: "مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ عێراق هه‌وڵی كرانه‌وه‌ ده‌دات به‌ڕووی ده‌وروبه‌ره‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌یدا"، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: "نه‌وت به‌ كاڵایه‌كی بازرگانی داده‌نرێت كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ لایه‌نی سیاسیه‌وه‌ هه‌یه‌".