راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

شه‌تولعه‌ره‌ب رووی‌ له‌ئێرانه‌
خه‌ریكه‌ عێراق تاكه‌ رێڕه‌وی‌ ده‌ریایی‌ له‌ده‌ست ده‌دات

عه‌مار ساڵح
به‌هۆی‌ خوارنی‌ كه‌ناراوه‌كانی‌ شه‌تولعه‌ره‌ب‌و گۆڕانی‌ رێره‌وی‌ ئاوه‌كه‌ی‌، رۆژ به‌رۆژ عێراق به‌شێكی‌ خاكه‌كه‌ی‌ له‌ده‌ست ده‌دات‌و ئێران ده‌بێته‌ خاوه‌نی‌، تائێستاش چاره‌سه‌ر له‌به‌رده‌ستدا نییه‌.
8.09.2016  |  به‌سره‌
چه‌ند راوچییه‌ك له‌شه‌تولعه‌ره‌ب ( :وێنه مدونة الرافدين )
چه‌ند راوچییه‌ك له‌شه‌تولعه‌ره‌ب ( :وێنه مدونة الرافدين )

كێشه‌كه‌ له‌وه‌دا خۆی‌ ده‌بینێته‌وه‌ هێڵی‌ (تالوك) كه‌ سنوری‌ ئاوی‌ عێراق‌و ئێران له‌یه‌ك جیا ده‌كاته‌وه‌، به‌ئاڕاسته‌ی‌ عێراقدا ڕێره‌وه‌كه‌ی‌ گۆڕاوه‌، ئه‌مه‌ش مانای‌ ئه‌وه‌یه‌ ساڵانه‌ به‌شێكی‌ گرنگی‌ خاكی‌ عێراق له‌لای‌ به‌سره‌وه‌ ده‌چێته‌ سه‌ر ئێران.

 

په‌لوپۆكێشانی سنووری ئێران به‌بێده‌نگی له‌ناو به‌سره‌و دابڕینی رووبه‌ری نوێ له‌خاكی عێراق كاپتنی ده‌ریایی عامر عه‌دنان ئه‌ندامی ناوه‌ندی ده‌ریایی عێراق دووپاتی ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت "عێراق ساڵانه‌ نزیكه‌ی سه‌د دۆنم له‌خاكه‌كه‌ی له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئێران له‌ده‌ست ده‌دات ئه‌ویش له‌ڕێی هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی به‌رده‌وامی هێڵی تالوك كه‌ رووباره‌كه‌ له‌ناوه‌ڕاستدا له‌نێوان هه‌ردوو وڵات دابه‌ش ده‌كات".

 

كاپتن عه‌مار به‌"نیقاش"ی‌ وت "كه‌ناری ئێران له‌سه‌ر شه‌تولعه‌ره‌ب له‌دوورگه‌ی ئوم ره‌ساس-ه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات هه‌تا ره‌ئس بیشه‌ كه‌ تێیدا شه‌تولعه‌ره‌ب ده‌ڕژێته‌ كه‌نداوی عه‌ره‌به‌وه‌و هێڵی تالوك-یش سنووری جیاكه‌ره‌وه‌ی ئاوی عێراق‌و ئێرانه‌ به‌پێی‌ رێككه‌وتنی جه‌زائیری ساڵی 1975".

 

ده‌شڵێت "خواربوونه‌وه‌ی ئاڕاسته‌ی شه‌تولعه‌ره‌ب له‌ناوچه‌ی تێڕژانه‌كه‌ به‌گۆشه‌یه‌كی تیژ به‌ئاڕاسته‌ی خۆر عه‌بدوڵڵا له‌ئه‌نجامی پشتگوێخستن‌و زۆری نقومبووه‌كان‌و قوڕولیته‌ی روباری كارۆن‌و جۆگه‌ی به‌هه‌مشیری ئێران، هه‌موو ئه‌وانه‌ بوونه‌ته‌ هۆكاری زیادبوونی زه‌وی تازه‌ دروستبوو بۆ لایه‌نی ئێرانی له‌سه‌ر حسابی لایه‌نی عێراقی به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ پرۆسه‌كانی هه‌ڵكه‌ندن له‌رووباره‌كاندا".

 

عه‌دنان هۆشداری ده‌دات له‌وه‌ی به‌رده‌وامبوونی ئه‌و خواربوونه‌وه‌یه‌ له‌رێڕه‌وی شه‌تولعه‌ره‌بدا ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌نده‌ره‌ نه‌وتییه‌كانی عێراق له‌كه‌نداوی عه‌ره‌ب وه‌ك به‌نده‌ری به‌سره‌و به‌نده‌ری خۆر عه‌میه‌ بكه‌ونه‌ چوارچێوه‌ی خاكی لایه‌نی ئێرانیه‌وه‌و عێراق له‌وه‌ بێبه‌ش بكه‌ن به‌سه‌ر ده‌ریادا بڕوانێت.

 

شه‌تولعه‌ره‌ب وه‌ك خوێنبه‌رێكی گرنگی ئابووری عێراق وایه‌، چونكه‌ كه‌ناڵێكی ده‌ریایی ئه‌و كه‌شتیانه‌یه‌ كه‌ له‌كه‌نداوی عه‌ره‌به‌وه‌ به‌ره‌و به‌نده‌ره‌كانی به‌سره‌ دێن، هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌یه‌كیشه‌ بۆ ئاودێری باخه‌كانی خورماو درێژییه‌كه‌ی ده‌گاته‌ (190 كلم)و پانیه‌كه‌شی له‌هه‌ندێك ناوچه‌یدا ده‌گاته‌ دوو كیلۆمه‌تر.

 

ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ ئێران سێ به‌نده‌ری له‌شه‌تولعه‌ره‌بدا هه‌یه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌به‌نده‌ری (خوره‌م شه‌هر) كه‌ فراوانبوونێكی گه‌وره‌ی به‌خۆوه‌ بینیوه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ردوو به‌نده‌ری (عه‌بادان)و (خه‌سره‌و ئاباد)، هه‌روه‌ك ده‌ستیشیكردووه‌ به‌دروستكردنی سێ به‌نده‌ری دیكه‌ كه‌ بریتین له‌(ئه‌رفه‌ند كه‌نار)و (بیلبه‌عسه‌ت)و (ئه‌رفه‌ند یه‌ك)، له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا چه‌ند سه‌كۆیه‌كی ده‌ریایی نوێیشی دروست كردووه‌.

 

دكتۆر سه‌رحان نه‌عیم خه‌فاجی مامۆستای به‌شی جوگرافیا له‌كۆلیژی په‌روه‌رده‌ له‌زانكۆی موسه‌ننا ده‌ڵێت "خاوه‌ن باخه‌كانی ناوچه‌ی ئه‌بو خه‌سیب سكاڵای ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ كه‌ رووبه‌رێكی به‌رفراوانی باخ‌و زه‌وییه‌ كشتوكاڵیه‌كانیان له‌سه‌ر شه‌تولعه‌ره‌ب دووچاری داتاشران‌و داڕووتان‌و داخوران‌و هه‌ره‌سهێنان بوونه‌ته‌وه‌.

 

خه‌فاجی بۆ "نیقاش"ی روونكرده‌وه‌ "هه‌ڵقوڵانی ئاوی روباری كارون كه‌ زۆر لێژبۆته‌وه‌و له‌زۆر ناوچه‌ی شه‌تولعه‌ره‌بدا بووه‌ته‌ هۆی ده‌ركه‌وتنی رووبه‌ری وشكانی له‌به‌شی كه‌ناری خۆرهه‌ڵاتیدا كه‌ له‌ژێر سه‌روه‌ری ئێراندایه‌، ئه‌مه‌ش بووه‌ته‌ هۆی داخورانی لێواره‌كه‌ له‌به‌شی عێراقداو هۆكارێك بۆ دیارنه‌مانی رووبه‌رێكی به‌رفراوان له‌زه‌وی كشتوكاڵی، هه‌روه‌ك داخوارن له‌هه‌ندێك لایدا گه‌یشتۆته‌ رێگا گشتییه‌كانیش به‌تایبه‌تی له‌ ناوچه‌ی ته‌نومه‌ (قه‌زای شه‌تولعه‌ره‌ب) بۆیه‌ درزو كه‌لێنه‌كان زۆربوون‌و مه‌ترسی داخزانی كه‌ناره‌كه‌ی لێده‌كرێت به‌ره‌و رێڕه‌وه‌ ئاوییه‌كه‌".

 

خه‌فاجی به‌راورد له‌نێوان قۆناغه‌ جیاوازه‌كانی گۆڕانكاری له‌رێڕه‌وی رووباره‌كه‌دا ده‌كات‌و ده‌ڵێت "به‌ڵگه‌ له‌به‌رده‌ستدایه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی رووباره‌كه‌ به‌ره‌و رێكخستنه‌وه‌ی رێڕه‌وه‌كه‌ی ده‌ڕوات به‌جۆرێك كه‌ بگونجێت له‌گه‌ڵ پرۆسه‌كانی بنیاتنان‌و رووخاندن له‌هه‌ردوو لایه‌كه‌یدا".

 

ئه‌وه‌ش به‌ به‌راوردكردنی تێكڕای بنیاتنان‌و رووخاندنی ساڵانه‌ له‌ماوه‌ی ساڵی 1952 بۆ 2009 روون ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا تێكڕای بنیاتنانی ساڵانه‌ ونبووه‌ له‌كاتێكدا تێكڕای رووخاندن یاخود پاشه‌كشه‌ زیادیكردووه‌.

 

پێشنیاریش بۆ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان ده‌كات كه‌ناره‌كانی شه‌تولعه‌ره‌ب له‌پێچاوپێچه‌ ئاوییه‌كانیدا به‌به‌رد دابپۆشرێن‌و زمانه‌ی به‌ردینیش دروست بكرێن، چونكه‌ "ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ رێگر له‌به‌رده‌م كاریگه‌ری چالاكی دارووتانی ده‌ریایی‌و كاركردن بۆ به‌هێزكردنی لاته‌نیشته‌ سروشتیه‌كانی رووباره‌كه‌و به‌كارهێنانی كڵاوه‌ی به‌ردین بۆ راگرتنی داڕمانی زه‌ویه‌كه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌داڕشتنی یاسای نوێ تا مافی ئه‌و خاوه‌ن موڵكه‌ كشتوكاڵیانه‌ زامن بكات كه‌ دووچاری داتاشران‌و دارووتان ده‌بنه‌وه‌و چاره‌سه‌ری گونجاویشیان بۆ بدۆزێته‌وه‌ له‌ڕێی هه‌مواركردنی هه‌ندێك له‌بڕگه‌كانی یاساكانی چاكسازی كشتوكاڵی تایبه‌ت به‌و مه‌سه‌له‌یه‌".

 

له‌لای خۆیه‌وه‌ حكومه‌تی خۆجێیی به‌سره‌ تائێستا به‌دوای گرتنه‌به‌ری رێوشوێنی پێویستدا ده‌گه‌ڕێت‌و زه‌هره‌ بوجاری ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكه‌ش ده‌ڵێت "ئه‌و داڕمانه‌ی له‌شه‌تولعه‌ره‌بدا رووی داوه‌ پێویستی به‌چاره‌سه‌رێكی گه‌وره‌و پێشكه‌وتوو هه‌یه‌، هه‌وڵیش له‌ئارادایه‌ بۆ پێكهێنانی لیژنه‌یه‌ك له‌ئه‌نجومه‌نی پارێزگاو دیوانی پارێزگاو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی سه‌رچاوه‌كانی ئاوی به‌سره‌ بۆ گفتوگۆكردن سه‌باره‌ت به‌و بابه‌ته‌ له‌گه‌ڵ وه‌زاره‌تی سه‌رچاوه‌كانی ئاو تا بڕیاری گونجاوی له‌باره‌وه‌ بدرێت".

 

ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ زۆرێك له‌كه‌سانی په‌یوه‌ندیدار داوا ده‌كه‌ن چاو به‌رێككه‌وتنی ساڵی 1975ی نێوان عێراق‌و ئێراندا بخشێندرێته‌وه‌، هه‌روه‌ك ده‌ڵێن ئه‌و رێككه‌وتنه‌ مافه‌ ئاوییه‌كانی عێراقی له‌به‌رچاو نه‌گرتووه‌و چه‌ند مافێكی له‌شه‌تولعه‌ره‌بدا به‌ئێران داوه‌ له‌سه‌ر حسابی خاكی عێراق.

 

رێككه‌وتنی جه‌زائیر كه‌ سه‌دام حسێن جێگری سه‌رۆك كۆماری ئه‌وكاته‌ی عێراق‌و محه‌مه‌د ره‌زا په‌هله‌وی شای ئێران ئیمزایان كرد، ئه‌وه‌ی تێدا هاتبوو كه‌ سنووری نێوان عێراق‌و ئێران به‌قووڵترین خاڵی شه‌تولعه‌ره‌بدا تێبپه‌ڕێت كه‌ ئه‌ویش خۆی له‌هێڵی تالوكدا ده‌بینێته‌وه‌ (ئه‌و هێڵه‌ی تێیدا شه‌تولعه‌ره‌ب له‌لێژترین شۆڕبوونه‌وه‌یدایه‌) واته‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ناوه‌ڕاستیدا.

 

چالاكوانی مه‌ده‌نی سه‌لام عه‌بدولحسێن گومانی له‌جموجوڵه‌كانی ئێران بۆ گۆڕینی سنووری نێوان هه‌ردوو وڵات هه‌یه‌و له‌و باره‌یه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی وت "تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین ئێران به‌ره‌و بانگه‌شه‌كردن بۆ ناوێكی نوێ بۆ شه‌تولعه‌ره‌ب به‌زمانی فارسی ده‌ڕوات كه‌ ئه‌ویش (رووباری ئه‌روه‌ند)ه‌، ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی نیازه‌كانیه‌تی بۆ باڵاده‌ستبوون به‌سه‌ر رووباره‌كه‌دا به‌مه‌به‌ستی كۆنترۆڵكردنی به‌نده‌ره‌ بازرگانی‌و نه‌وتییه‌كانی عێراق‌و دواتریش ده‌ستبه‌سه‌ردا گرتنیان".

 

تائێستاش ناوی شه‌تولعه‌ره‌ب له‌هه‌موو ئه‌و نه‌خشه‌ ده‌ریاییه‌ ئه‌دمیراڵیانه‌دا چه‌سپاوه‌ كه‌ به‌سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی به‌دۆكیۆمێنتكردنی رووكاری جوگرافی‌و رێڕه‌وه‌ ده‌ریاییه‌كان له‌ئۆقیانوس‌و ده‌ریاو رووباره‌كاندا داده‌نرێت.

 

له‌ رێككه‌وتنی ساڵی 1937وه‌ له‌ سه‌رده‌می ئینتیدابی به‌ریتانیا بۆ عێراق كه‌ حكومه‌ته‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی ئێران ره‌تیان كردۆته‌وه‌، ناكۆكییه‌ سنوورییه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵات بوونه‌ته‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی چه‌ندین ململانێی خوێناوی كه‌ دواترینیان له‌هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوودا بوو.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌