راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ده‌نگی‌ ناڕه‌زایی‌ هه‌ڵده‌كشێ‌
سلێمانی‌ ده‌رگای‌ خاوه‌نماڵیی‌ بۆ‌ عه‌ره‌به‌كان ده‌كاته‌وه‌

مەعاز فەرحان
له‌سلێمانی‌ جارێكی‌ تر مقۆمقۆی‌ ئه‌وه‌ هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ ئاخۆ رێگه‌ بدرێت عه‌ره‌بی‌ زیاتر بڕژێته‌ شاره‌كه‌وه‌، یاخود ده‌رگاكانی‌ به‌رووی‌ هاوڵاتیانی‌ عه‌ره‌بی‌ عێراقیدا كڵۆم بدات.
23.06.2016  |  سلێمانی‌
خۆپیشاندانی‌ ناڕه‌زایی‌ له‌سلێمانی‌، داوا ده‌كه‌ن موڵك‌و ماڵ له‌سه‌ر عه‌ره‌ب تاپۆ نه‌كرێت ( :وێنه زياد حسن)
خۆپیشاندانی‌ ناڕه‌زایی‌ له‌سلێمانی‌، داوا ده‌كه‌ن موڵك‌و ماڵ له‌سه‌ر عه‌ره‌ب تاپۆ نه‌كرێت ( :وێنه زياد حسن)

كاتێك ئه‌بو سه‌لوان (58 ساڵ) زانی ژیانی خۆی‌و خێزانه‌كه‌ی له‌به‌غدا پارێزراو نیه‌، یه‌كه‌م شوێن كه‌بیری‌ لێكرده‌وه‌ شاری‌ سلێمانی‌ بوو، بۆیه‌ بارگه‌و بنه‌ی‌ پێچایه‌وه‌و رووی‌ كرده‌ ئه‌و شاره‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م پیاوه‌ پێشتر چه‌ند جارێكی‌ تر هاتووه‌ته‌ سلێمانی‌، به‌ڵام سه‌ردانه‌كه‌ی‌ ئه‌مجاره‌ی یه‌كجارییه‌و نیازی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ نییه‌.

 

ئه‌بو سه‌لوان له‌به‌غدا نیشته‌جێبووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ بۆ پێنج ساڵ ده‌چێت له‌سلێمانی‌ دانیشتووه‌، به‌"نیقاش"ی‌ وت "لێره‌ هه‌ست به‌جیاوازی ناكه‌م له‌نێوان كورد‌و عه‌ره‌بدا، من پێشتر هاتبوم كه‌ دۆخی به‌غداش تێكچوو وتم ده‌چم له‌سلێمانی ده‌ژیم، چونكه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی باشن".

 

ئه‌و لێكدانه‌وه‌ی‌ ئه‌بو سه‌لوان هه‌یه‌تی‌ بۆ هه‌موو خه‌ڵكی‌ شاره‌كه‌ راست نییه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا ده‌گوزه‌رێ‌ شتێكی‌ تر ده‌ڵێت.

 

له‌هه‌رێمی كوردستان، ئه‌سته‌مه‌ بتوانرێت بونی ده‌نگی "ره‌گه‌زپه‌رستانه‌"‌و دژه‌ عه‌ره‌ب بشاردرێته‌وه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی هه‌ڵسوكه‌وته‌كان یان له‌تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ده‌خرێنه‌ڕوو، یان كورده‌كان پاش مله‌ له‌شێوه‌ی توانجدا ده‌یگرنه‌ ئه‌و هاوڵاتیه‌ عێراقیانه‌ی كه‌ تێكچونی دۆخی ئه‌منی ناوچه‌كانیان ئاواره‌ی هه‌رێمی كردوون.

 

رۆژی‌ 6ی‌ ئه‌م مانگه‌ ئاسۆ فه‌ره‌یدون، پارێزگاری سلێمانی بڕیارێكی ئیداری ده‌ركرد، به‌پێی‌ ئه‌و بڕیاره‌ زه‌وی‌و یه‌كه‌ی نیشته‌جێبون له‌سنووری پارێزگای سلێمانی به‌ناوی هه‌موو هاوڵاتیانی عێراقی‌و بیانی ده‌كرێت، به‌ڵام به‌مه‌رجێك ره‌زامه‌ندی ئاسایشی له‌گه‌ڵ دابێت.

 

بڕیاره‌كه‌ی‌ پارێزگاری‌ سلێمانی‌ له‌چوارچێوه‌ی‌ یاسا كارپێكراوه‌كانی‌ هه‌رێمدا ده‌رنه‌چووه‌، چونكه‌ به‌پێی‌ بڕگه‌ی‌ 20 له‌ماده‌ه‌ی‌ 19ی‌ ره‌شنوسی‌ ده‌ستوری‌ هه‌رێمی‌ كوردستان "هه‌موو كه‌س له‌چوارچێوه‌ی‌ یاسادا مافی‌ خاوه‌ندارێتی‌‌و میرات‌و وه‌سیه‌تكردن له‌ماڵ‌و موڵكیدا هه‌یه‌ كه‌ له‌ریًَگه‌ی‌ ره‌واوه‌ به‌ده‌ستی‌ هێناوه‌"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ چه‌ندین یاسای‌ تر هه‌یه‌ بۆ رێگه‌دان به‌م حاڵه‌ته‌، له‌پاڵ ئه‌مه‌شدا ئێستا شاری‌ سلێمانی‌‌و شاره‌كانی‌ تری‌ هه‌رێم پێویستیان به‌پاره‌ی‌ نه‌ختینه‌یه‌و بڕیارێكی‌ له‌م شێوه‌یه‌ ره‌نگه‌ سه‌رمایه‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ بۆ شاره‌كه‌ رابكێشێت.

 

سه‌ردار قادر، جێگری پارێزگاری سلێمانی، به‌"نیقاش"ی وت "كێشه‌ی سیویله‌و كێشه‌ی وه‌ستانی كڕین‌و فرۆشتنمان هه‌یه‌، ئه‌مانه‌وێ بازاره‌كه‌ بجوڵێنین، بریاره‌كه‌ هه‌وڵدانه‌ بۆ جوڵاندنی بازاڕ‌و به‌هۆی ئه‌و ئارامیه‌ سیاسیه‌ی له‌سلێمانی هه‌یه‌ ده‌مانه‌وێت سه‌رنجی خه‌ڵك رابكێشین بۆ ئه‌وه‌ی بێت لێره‌ بژی‌و سه‌رمایه‌گوزاری بكه‌ن".

 

سه‌ردار قادر وتیشی‌ "ئه‌مه‌ پرۆژه‌یه‌كه‌ بۆ پێكه‌وه‌ژیان، باوی شاری یه‌ك ره‌نگ‌و یه‌ك ده‌نگ‌و یه‌ك زمان نه‌ماوه‌، شاره‌كانی‌ جیهان كراونه‌ته‌وه‌ به‌رووی دونیادا، ئێمه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تی كوردیشمان بوێت ئه‌بێت دراوسێی باش بین له‌گه‌ڵ ئێران‌و توركیا‌و عه‌ره‌بی عێراق، به‌دراوسێی باش ژیان‌و پێكه‌وه‌ ژیان ده‌ڕوات به‌رێوه‌".

 

بریاره‌كه‌ی پارێزگاری سلێمانی، پاش نزیكه‌ی‌ ساڵێك دێت له‌بڕیارێكی ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ سلێمانی كه‌ له‌مانگی‌ ئابی‌ ساڵی‌ رابردوو ده‌رچووه‌و رێگه‌ی‌ گرت له‌تاپۆكردنی‌ موڵك‌و ماڵ‌و زه‌وی‌و خانوبه‌ری‌ نیشته‌جێبون‌و بازرگانی‌ سنوری‌ پارێزگای‌ سلێمانی‌ بۆ هه‌ڵگرانی‌ ناسنامه‌ی‌ باری‌ شارستانی‌ غه‌یره‌ كورد، تا ئه‌وكاته‌ی‌ شه‌ڕی‌ دژی‌ داعش‌و باری‌ ئاواره‌بون له‌عێراقدا ته‌واو ده‌بێ‌.

 

ئه‌م بڕیاره‌ نوێیه‌ هاوڵاتیانی‌ دابه‌شكرد به‌سه‌ر دوو به‌ره‌دا، به‌ره‌یه‌كیان داوای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌كه‌ن به‌و بیانووه‌ی‌ كه‌ مه‌ترسی‌ ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ به‌هۆیه‌وه‌ سلێمانی‌ ته‌عریب بكرێت، به‌ره‌یه‌كی تریشیان كه‌ پێده‌چێت زۆرینه‌ بن، پشتیوانی ده‌كه‌ن‌و له‌گه‌ڵ قوڵتركردنه‌وه‌ی گیانی پێكه‌وه‌ ژیاندان.

 

سه‌ردار قادر، وتیشی "ره‌خنه‌ له‌بڕیاره‌كه‌مان گیراوه‌‌و ئاماده‌ین له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا گفتوگۆ بكه‌ین كه‌ ره‌خنه‌ ده‌گرن، ئێمه‌ نه‌هاتوین سلێمانی ته‌عریب بكه‌ین، ته‌عریب له‌وناوچانه‌دا مه‌ترسیداره‌ كه‌ ناكۆكیان له‌سه‌ره‌‌و هێشتا چاره‌نوسی سیاسیان یه‌كلانه‌بووه‌ته‌وه‌".

 

به‌پێی ده‌ستوری عێراق، هاوڵاتیان مافیان هه‌یه‌ له‌هه‌ر شارێك نیشته‌جێبن‌و ببنه‌ خاوه‌نی موڵك‌و ماڵ، له‌به‌ندی‌ دووه‌می‌ مادده‌ی‌ 44ی‌ ده‌ستوری‌ عێراقیدا هاتووه‌ "هه‌موو عێراقییه‌ك مافی‌ ئازادی‌ هاتوچۆو گه‌شتكردن‌و نیشته‌جێبوونی‌ هه‌یه‌ له‌ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراق".

 

له‌ئێستادا ژماره‌ی ئاواره‌كان به‌ره‌و كه‌مبونه‌وه‌ ده‌چێت، دوای رزگاربونی ناوچه‌كانیان ورده‌ورده‌ بارگه‌‌و بنه‌ ده‌پێچنه‌وه‌‌و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر زێدی خۆیان له‌شاره‌كانی ناوه‌راستی عێراق، به‌پێی‌ ئه‌و زانیارییانه‌ی‌ "نیقاش" له‌جێگری‌ پارێزگاری‌ سلێمانییه‌وه‌ ده‌ستی‌ كه‌وتووه‌، ئێستا ژماره‌ی ئاواره‌كان 386 هه‌زار كه‌سه‌ له‌سلێمانی، له‌كاتێكدا پێشتر ئه‌م ژماره‌یه‌ نزیكه‌ی‌ پێنج سه‌د هه‌زار كه‌س بووه‌.

 

ئه‌م هه‌نگاوه‌ نوێیه‌ كارێكی‌ دڵخۆشكه‌ر بوو بۆ ئه‌وانه‌ی‌ له‌ناوچه‌كانی‌ تری‌ عێراق به‌هۆی‌ شه‌ڕو توندوتیژییه‌وه‌ هه‌ڵكه‌ندراون‌و سلێمانیان كردووه‌ته‌ په‌ناگه‌.

 

سه‌لام خالید رۆژنامه‌نوسێكی خه‌ڵكی فه‌لوجه‌یه‌‌و له‌گه‌ڵ خێزانه‌كه‌یدا سێ‌ ساڵه‌ له‌هه‌رێمی كوردستان ده‌ژی، ئه‌وه‌ی ئه‌و بینیویه‌تی پێكه‌وه‌ژیانه‌ نه‌ك هه‌ڵسوكه‌وتی ره‌گه‌زپه‌رستانه‌، سه‌لام به‌"نیقاش"ی وت "هه‌ڵسوكه‌وتی هاوڵاتیانی كورد زۆر باشه‌‌و بۆنی ره‌گه‌زپه‌رستی لێنایه‌ت".

 

سه‌لام خالید كه‌ كه‌مه‌ كه‌مه‌ ئه‌توانێت به‌كوردی قسه‌ بكات، بۆ بریاره‌كه‌ی پارێزگار وتی "بڕیارێكی باشه‌، چونكه‌ زۆربه‌ی عه‌ره‌بی عێراقی به‌دوای شوێنێكی ئارامدا ده‌گه‌ڕێن بۆ وه‌به‌رهێنان‌و كڕینی موڵك، هاوكات پێكه‌وه‌ ژیانی ئاشتیانه‌ش قوڵتر ده‌كاته‌وه‌".

 

ئه‌م بڕیاره‌، هاوكات بوو له‌گه‌ڵ به‌رده‌وامی ئه‌و ده‌نگانه‌ی دژی ئاواره‌ عه‌ره‌به‌كان‌و نیشته‌جێبونیان له‌شاره‌كان به‌رزده‌بونه‌وه‌، چونكه‌ له‌گه‌ڵ هاتنی لێشاوی ئاواره‌كان چه‌ند چالاكوانێك ناڕه‌زاییان نیشانداو پێیان وابوو هاتنی ئاواره‌كان كێشه‌‌و گرفت ده‌خولقێنێت، رۆژی 19ی‌ ئه‌م مانگه‌ ژماره‌یه‌ك چالاكوان به‌ناوی‌ "خه‌مخۆرانی‌ سلێمانی‌" چونه‌ به‌رده‌م بینای پارێزگا‌و داوای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بڕیاره‌كه‌یان ده‌كرد.

 

له‌به‌یاننامه‌یه‌كی ئه‌و گروپه‌ چالاكوانه‌دا هاتووه‌ "ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای پیلانێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ ته‌عریبكردنی پارێزگای سلێمانی له‌رێگای فرۆشتنی هه‌زاران شوقه‌‌و خانوو به‌و ئاوارانه‌".

 

 مه‌شخه‌ڵ كه‌وڵۆسی نوسه‌ر‌و چاودێری سیاسی، یه‌كێكه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌‌ خۆی به‌كه‌سێكی نه‌ته‌وه‌خواز ده‌ناسێنێ‌، قسه‌ی هه‌یه‌ له‌سه‌ر شێوازی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئاواره‌كان، ده‌ڵێت "وه‌ك پڕنسیپ هیچ كێشه‌یه‌كم له‌گه‌ڵ داڵده‌دانی ئاواره‌كاندا نه‌بووه‌و نیه‌، به‌ڵام ده‌بێت ‌ڕێوشوێنی‌ ئیداری‌و یاساییان بۆ دابنرێت، ئه‌ی ئه‌گه‌ر ژماره‌كه‌ بوو به‌شه‌پۆلی ئاواره‌و مه‌ترسی گۆڕانی دیموگرافی دروست بوو؟ له‌و حاڵه‌ته‌دا پێویسته‌ ڕێوشوێنی توند بگیرێته‌ به‌ر،‌ ئه‌وه‌ له‌كوردستان نه‌كراو، له‌ئاینده‌دا ئاسه‌واره‌ مه‌ترسیداره‌كانی ده‌بینین".

 

كه‌وڵۆسی، پێیوایه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌وان به‌"راسیست" ناوده‌به‌ن، به‌شێوه‌یه‌كی ڕووكه‌ش له‌پرسه‌كه‌ ده‌ڕوانن‌و به‌"نیقاش"ی‌ وت "فرۆشتنی خانوو زه‌وی به‌عه‌ره‌ب، وێڕای ئه‌وه‌ی كه‌لتوری كورد ده‌خاته‌ به‌رده‌م مه‌ترسی توانه‌وه‌وه‌، چونكه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرێت عه‌ره‌بێكی زۆر خانوو بكڕن، ئه‌وجا هاوڵاتیانی كورد شوێنی نیشته‌جێبونیان له‌نیشتمانی خۆیان بۆنامێنێته‌وه‌‌".

 

ناوبراو وای بۆ ده‌چێت پارێزگاری سلێمانی له‌ژێر گوشاری بازرگانه‌كان‌و كۆمپانیاكانی كه‌رتی نیشته‌جێكردندا ئه‌و بڕیاره‌ی دابێت‌و ته‌نها له‌به‌رژه‌وه‌ندی كۆمپانیاو سه‌رمایه‌داره‌كانه‌، به‌بێ ڕه‌چاوكردنی لایه‌نه‌ سایكۆلۆژی‌و كه‌لتورییه‌كانی تر.

 

هه‌رچه‌نده‌ له‌رابردودا رووداوی تراژیدی‌و ناخۆش به‌سه‌ر هاوڵاتیانی هه‌رێمی كوردستاندا هاتووه‌، كه‌ بكه‌ره‌كانیان رژێمه‌ فه‌رمانڕه‌واكانی عێراق بون، به‌ڵام پردی پێكه‌وه‌ ژیان له‌نێوان كورد‌و عه‌ره‌ب‌و نه‌ته‌وه‌كانی تر نه‌رووخاوه‌‌و  توانیویانه‌ پێكه‌وه‌ هه‌ڵبكه‌ن.

 

له‌به‌رامبه‌ر بونی ده‌نگی دژه‌ عه‌ره‌بدا، به‌ره‌یه‌كی فراوان هه‌یه‌ كه‌ داوای پێكه‌وه‌ ژیان‌و فه‌راهه‌مكردنی ژیانێكی بێ سه‌ر ئێشه‌ بۆ هاوڵاتیان ده‌كات بێ جیاوازی له‌نێوان نه‌ته‌وه‌‌و پێكهاته‌كاندا.

 

كامیار سابیر نوسه‌ر‌و رۆشنبیر، یه‌كێك له‌و كه‌سانه‌ی زۆربه‌ی نوسینه‌كانی له‌چوارچێوه‌ی جه‌ختكردنه‌وه‌دایه‌ له‌سه‌ر پێكه‌وه‌ ژیان، به‌"نیقاش"ی وت "به‌شێك له‌م راسیسته‌ كوردانه‌ كه‌ تا سنووری فاشیزم خۆیان ره‌تاندووه‌، باسی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن عه‌ره‌ب سلێمانی داگیر ده‌كات،... ده‌یانه‌وێ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان خاوه‌ندارییه‌تی ماڵێك، شوققه‌یه‌ك یان پارچه‌ زه‌وییه‌ك، به‌سه‌روه‌ریی خاك‌و نیشتمانه‌وه‌ ببه‌ستنه‌وه‌".

 

كامیار وتی "به‌داخه‌وه‌، ناسیۆنالیزمی كوردیی له‌تاراوگه‌، له‌ئه‌وروپاو وڵاتانی تره‌وه‌، زۆر فاشیستانه‌و راسیستانه‌، مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌م كه‌یسه‌دا كرد، ئه‌م رقبوونه‌وه‌یه‌ له‌عه‌ره‌ب، جگه‌ له‌راسیزم، شتێكی تر نییه‌".

 

ده‌شڵێت "هاتنی هه‌ندێ عه‌ره‌ب، له‌ئاواره‌ییدا، له‌لێقه‌وماویی‌و ده‌ربه‌رده‌رییدا، له‌ئه‌نجامی شه‌ڕوشۆڕی ناوچه‌كانی خۆیانه‌وه‌، بۆ سلێمانی، له‌دوورونزیكه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی به‌مه‌ترسییه‌وه‌ نییه‌، به‌دڵنیاییه‌وه‌، بزوتنه‌وه‌ی سیاسیی كوردو شاری سلێمانیش به‌تایبه‌تی، زه‌ره‌رمه‌ندی سه‌ره‌كیی ئه‌م نه‌ژادپه‌رستی‌و راسیزمه‌ ده‌بن".

 

تائێستا ئه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ ده‌نگی‌ كه‌سه‌ كراوه‌كان زاڵه‌ به‌سه‌ر ده‌نگی‌ ئه‌وانه‌ی‌ رێگری‌ له‌مانه‌وه‌ی‌ عه‌ره‌ب ده‌كه‌ن، به‌ڵام نازانێ‌ ئاینده‌ی‌ ئه‌م بێنه‌و به‌رده‌یه‌ به‌چی‌ ده‌گات، تا ئه‌و كاته‌ش ئه‌بو سه‌لوان هه‌ر له‌سلێمانی‌ ده‌مێنێته‌وه‌و له‌مڕووه‌وه‌ وتی‌ "ماوه‌یه‌كه‌ خێزانه‌كه‌م گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ به‌غدا به‌ڵام سلێمانی خۆشه‌ خۆم ناگه‌ڕێمه‌وه‌، لێره‌ ده‌مێنمه‌وه‌".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌