راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

دووه‌م هه‌ژارترین پارێزگای‌ عێراق
رۆژه‌ به‌ڕۆژ گوزه‌رانی‌ خه‌ڵكی‌ دیوانیه‌ خراپتر ده‌بێت

مه‌نار ئه‌لزوبه‌یدی‌
دیوانییه‌ له‌ریزی‌ پێشه‌وه‌ی‌ پارێزگاكانی‌ عێراقه‌ له‌رووی‌ به‌رزی‌ ئاستی‌ هه‌ژارییه‌وه‌، هۆكاره‌كه‌شی‌ نه‌بوونی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ سروشتی‌‌و لاوازی‌ كه‌رته‌كانی‌ پیشه‌سازی‌‌و كشتوكاڵه‌.
10.12.2015  |  دیوانیه
ژنێكی‌ دانیشتوی‌ دیوانییه‌ له‌ناو خۆڵ‌و خاشاكدا به‌دوای‌ بژێوی‌ خێزانه‌كه‌یدا ده‌گه‌ڕێت ( :وێنه حيدر الحمداني)
ژنێكی‌ دانیشتوی‌ دیوانییه‌ له‌ناو خۆڵ‌و خاشاكدا به‌دوای‌ بژێوی‌ خێزانه‌كه‌یدا ده‌گه‌ڕێت ( :وێنه حيدر الحمداني)

هه‌ژاری‌ زۆر حاڵه‌تی‌ سه‌یری‌ له‌دیوانییه‌دا هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌، كار گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی‌ دایكی‌ كه‌ریم كه‌ یه‌كێكه‌ له‌هه‌ژارانی‌ دانیشتوی‌ گه‌ڕه‌كی‌ ئه‌كراد بڕیار بدات هه‌ر چوار منداڵه‌كه‌ی‌ ببه‌خشێت كه‌ گه‌وره‌كه‌یان ته‌مه‌نی‌ شه‌ش ساڵه‌، ئه‌مه‌ش پاش ئه‌وه‌ی‌ هاوسه‌ره‌كه‌ی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ كتوپڕ دیارنه‌ما.

 

دایكی‌ كه‌ریم ده‌ڵێت "تائێستا نازانم مێرده‌كه‌م چی‌ به‌سه‌رهاتووه‌، به‌هۆی‌ خراپی‌ ته‌ندروستیشه‌وه‌ كارم پێناكرێت‌و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ داوامكردووه‌ هه‌ر كه‌سێك منداڵه‌كانمی‌ ده‌وێت بیانبات به‌و مه‌رجه‌ی‌ پارێزگارییان لێبكات‌و خوێندنیان پێ ته‌واو بكات".

 

وا ده‌رده‌كه‌وێت مه‌رجه‌كانی‌ دایكی‌ كه‌ریم بۆ به‌خشینی‌ منداڵه‌كانی‌ ئاسان بن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ته‌ماشای‌ گوزه‌رانی‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌و پارێزگایه‌ بكه‌ین ده‌بینین خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ منداڵه‌كانی‌ خۆیان بۆ به‌خێو ناكرێت چ جای‌ ئه‌وه‌ی‌ منداڵی‌ خه‌ڵكی‌ تر به‌خێو بكه‌ن.

 

به‌پێی‌ پێوه‌ره‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ پلاندانان، دیوانیه‌ له‌دوای‌ موسه‌نناوه‌ هه‌ژارترین پارێزگای‌ عێراقه‌، رێژه‌ی‌ هه‌ژاری‌ تیایدا گه‌یشتووه‌ته‌ 45%‌و زیاتر له‌ پێنج سه‌د هه‌زار كه‌س له‌ژێر هێڵی‌ هه‌ژارییه‌وه‌ ده‌ژین له‌كۆی‌ یه‌ك ملیۆن‌و 250  هه‌زار كه‌سی‌ دانیشتووی‌ ئه‌و پارێزگایه‌.

 

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ پارێزگاكه‌ خاوه‌نی‌ پێنج كێڵگه‌ی‌ نه‌وتییه‌ كه‌ سیانیان هاوبه‌شن له‌گه‌ڵ پارێزگاكانی‌ واست‌و بابل‌و نه‌جه‌ف، به‌ڵام نه‌ ئه‌و كێڵگانه‌و نه‌ پاڵاوگه‌كه‌ی‌ ناحیه‌ی‌ شنافیه‌ كه‌ رۆژانه‌ بیست هه‌زار به‌رمیل ده‌پاڵێوێت وه‌ك پێویست سوودیان لێ‌ نه‌بینراوه‌.

 

داهاتی‌ به‌شێك له‌پارێزگاكانی‌ تری‌ عێراق جگه‌ له‌سامانی‌ سروشتی‌ بریتییه‌ له‌گه‌شتیارو گومرگی‌ خاڵه‌ سنورییه‌كان، به‌ڵام دیوانییه‌ له‌هه‌موو ئه‌وانه‌ بێبه‌ش بووه‌.

 

به‌رپرسیانی‌ پێشووی‌ پارێزگای‌ دیوانییه‌ ئۆباڵی‌ سوود نه‌بینین له‌كێڵگه‌كانی‌ نه‌وت ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی‌ وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت، هه‌رچه‌نده‌ له‌گوژمه‌ی‌ چواره‌می‌ مۆڵه‌ته‌كانی‌ نه‌وتدا دیوانییه‌ خراوه‌ته‌ ناو پلانی‌ وه‌زاره‌ته‌وه‌.

 

عه‌مار مه‌ده‌نی‌ پارێزگاری‌ پێشووی‌ دیوانیه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "گفتوگۆمان له‌گه‌ڵ وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت كرد بۆ ئه‌وه‌ی‌ پاڵاوگه‌یه‌كی‌ تر له‌پارێزگاكه‌دا دروست بكرێت، به‌ڵام وه‌زاره‌ت ره‌تی‌ كرده‌وه‌ به‌بیانووی‌ ئه‌وه‌ی‌ بازاڕی‌ جیهانی‌‌و ناوخۆیی‌ به‌رگه‌ی‌ ده‌رهێنانی‌ نه‌وتی‌ زیاتر ناگرێت".

 

ده‌شڵێت "یه‌كێك له‌بیانووه‌كانی‌ عادل عه‌بدولمه‌هدی‌ وه‌زیری‌ نه‌وت ئه‌وه‌ بوو كه‌ ده‌یانه‌وێت نه‌وته‌كه‌ی‌ دیوانییه‌ بۆ نه‌وه‌كانی‌ داهاتوو بپارێزن‌و ئێستا ده‌رنه‌هێنرێت".

 

كاتێك باسی‌ هۆكاری‌ هه‌ژاری‌ دیوانییه‌ ده‌كرێت، زۆر لایه‌نی‌ جیاواز ده‌خرێنه‌ روو، له‌مڕووه‌وه‌ عه‌بدولحسێن هه‌نین پسپۆڕی‌ ئابوری‌ پێی‌ وایه‌ هۆكاری‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كی‌ په‌یوه‌سته‌ به‌نه‌شاره‌زایی‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ ناوچه‌كه‌ كه‌ نایانه‌وێت پشت به‌كه‌سانی‌ شاره‌زا ببه‌ستن.

 

هه‌نین ده‌ڵێت "حكومه‌تی‌ خۆجێیه‌تی‌ پارێزگاكه‌ هه‌میشه‌ چاوی‌ له‌ده‌ستی‌ وه‌زاره‌تی‌ نه‌وته‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ خۆیان هیچ هه‌نگاوێك هه‌ڵبهێنن بۆ گه‌شه‌سه‌ندن".

 

ئه‌و پسپۆڕه‌ پێی‌ وایه‌ هۆكاره‌كانی‌ تریش په‌یوه‌ستن لاوازی‌ پلانی‌ ستراتیژی‌‌و گۆشه‌گیركردنی‌ كه‌رتی‌ تایبه‌ت به‌ته‌نها له‌بواری‌ خزمه‌تگوزارییدا، ده‌شڵێت "به‌هۆی‌ ناكۆكی‌ سیاسییه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ شاره‌كه‌ بوون به‌دوو كه‌رته‌وه‌و هه‌ریه‌كه‌یان به‌دوای‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ خۆیاندا ده‌گه‌ڕێن".

 

هه‌رچی‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ شاره‌كه‌شه‌ خۆیان به‌خه‌تابار نازانن‌و ئۆباڵه‌كه‌ی‌ ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ند، محه‌مه‌د عه‌باس یاریده‌ده‌ری‌ پارێزگاری‌ نه‌ینه‌وا بۆ كاروباری‌ دارایی‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌وه‌ی‌ كراوه‌ له‌ماوه‌ی‌ نێوان ساڵانی‌ 2005 هه‌تا 2007 چه‌ند گه‌نجێك دامه‌زرێنراون، به‌ڵام به‌هۆی‌ قه‌یرانی‌ داراییه‌وه‌ ئێستا گوزه‌ران خراپتر بووه‌ته‌وه‌".

 

به‌رپرسانی‌ پارێزگاكه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن یه‌كێك له‌كێشه‌كان به‌هۆی‌ ئه‌وه‌وه‌یه‌ له‌كاتی‌ دیاریكردنی‌ بودجه‌ی‌ ساڵانه‌دا ئاستی‌ هه‌ژاری‌ پارێزگاكان له‌به‌رچاو ناگیرێت‌و له‌ماوه‌ی‌ سێ‌ ساڵی‌ رابردوودا ته‌نها بڕێك پاره‌ی‌ كه‌م بۆ دابه‌زاندنی‌ ئاستی‌ هه‌ژاری‌ ته‌رخانكراوه‌.

 

دیوانیه‌ یه‌كێكه‌ له‌و پارێزگایانه‌ی‌ ژماره‌ی‌ خێزانه‌كان تیایاندا به‌رزه‌، به‌جۆرێك به‌شێوه‌یه‌كی‌ تێكڕایی‌ هه‌ر خێزانێك له‌حه‌وت كه‌س پێكهاتوون‌و ئه‌و داهاته‌شی‌ كه‌ به‌خێوكه‌ره‌كه‌یان ده‌ستی‌ ده‌كه‌وێت به‌شی‌ ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ ناكات.

 

محه‌مه‌د عه‌باس ده‌ڵێت "بنبڕكردنی‌ هه‌ژاری‌ بودجه‌یه‌كی‌ زه‌به‌لاحی‌ پێویسته‌، سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ وه‌زاره‌ته‌كانی‌ پلاندانان‌و دارایی‌ چه‌ندین پرۆژه‌یان له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌بووه‌، به‌ڵام هه‌موویان ته‌نها نوسینی‌ سه‌ر كاغه‌ز بوون‌و پارێزگاكه‌مان رێژه‌ی‌ 20% ئه‌و پارانه‌ی‌ وه‌رگرتووه‌، ئه‌وه‌ش چووه‌ته‌وه‌ بۆ دانه‌وه‌ی‌ قه‌رزه‌ كۆنه‌كان".

 

به‌و پێیه‌ی‌ زۆربه‌ی‌ دانیشتوانی‌ پارێزگاكه‌ بژێویان له‌سه‌ر كشتوكاڵه‌، ئێستا له‌گه‌ڵ لاوازبوونی‌ كه‌رتی‌ كشتوكاڵدا ئه‌وه‌نده‌ی‌ تر بارگرانیان بۆ دروست بووه‌.

 

سه‌فا جه‌نابی‌ به‌ڕێوه‌به‌ری‌ فه‌رمانگه‌ی‌ كشتوكاڵی‌ دیوانیه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ زیاتر له‌شه‌ش سه‌د هه‌زار دۆنم زه‌وی‌ پارێزگاكه‌ دانه‌وێڵه‌ی‌ تیا ده‌ڕوێنرێت، به‌ڵام ئێستا به‌هۆی‌ كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ ئاوه‌وه‌ ئه‌وه‌ش زیانی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌ركه‌وتووه‌.

 

سه‌فا به‌"نیقاش"ی‌ وت "رێوشوێنی‌ هاوچه‌رخ نه‌گیراوه‌ته‌ به‌ر بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ هۆشیاری‌ كشتوكاڵی‌‌و پرۆژه‌ی‌ خانووه‌ پلاستیكییه‌كانیش به‌هه‌مان هۆ شكستیان هێناوه‌".

 

له‌لای‌ خۆیانه‌وه‌ جوتیارانیش گله‌یی‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ حكومه‌ت ده‌ستگیرۆییان ناكات‌و به‌پێدانی‌ ده‌رمان‌و په‌ین هاوكاریان نییه‌، هه‌ر بۆیه‌ زۆرێك له‌گه‌نجه‌كانی‌ پارێزگاكه‌ ده‌ستیان له‌كشتوكاڵ هه‌ڵگرتووه‌و بوونه‌ته‌ پۆلیس یان سه‌رباز.

 

حه‌سه‌ن نائیلی‌ یه‌كێك له‌جوتیارانی‌ ناوچه‌كه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "به‌رهه‌مه‌كانی‌ ئێمه‌ ناتوانێت كێبڕكێ له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مه‌ هاورده‌كراوه‌كان بكات، به‌رپرسانی حكومیش له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ هاوكارمان بن خۆیان چوون كۆمپانیای‌ هاورده‌كردنیان داناوه‌، ئه‌و قه‌رزه‌ش كه‌ بڕیار بوو بدرێت به‌جوتیاران، ئه‌ویش گه‌نده‌ڵی‌ تێكه‌وت".

 

هه‌ژاری‌ هه‌ر ئه‌وه‌ نه‌بێت گورزی‌ له‌گوزه‌رانی‌ خه‌ڵكی‌ ناوچه‌كه‌ وه‌شاندبێت، به‌ڵكو به‌هۆیه‌وه‌ ئاستی‌ نه‌خوێنده‌واریش زۆر به‌رز بووه‌ته‌وه‌.

 

سه‌عد عه‌بد محه‌مه‌د توێژه‌ری‌ ده‌رونی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات خه‌ڵكی‌ ناوچه‌كه‌ خوێندن به‌بابه‌تێكی‌ لاوه‌كی‌ ده‌بینن‌و به‌"نیقاش"ی‌ وت "زۆرێك له‌منداڵان یان خه‌ریكی‌ كاركردنن یان سواڵده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش رێژه‌ی‌ هه‌ژاری‌‌و نه‌خۆشی‌‌و تاوانی‌ به‌رزكردووه‌ته‌وه‌".

 

به‌گوێره‌ی‌ ئاماره‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ پلاندانان 10.7%ی‌ خه‌ڵكی‌ دیوانیه‌ نه‌خۆشی‌ درێژخایه‌نیان هه‌یه‌‌و 9.8%ی‌ منداڵانیان كێشیان كه‌مه‌و 25.7%ی‌ منداڵانیش باڵایان كورته‌.

 

سه‌یره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ دیوانییه‌ دووه‌م هه‌ژارترین پارێزگای‌ عێراقه‌، كه‌چی‌ به‌پێی‌ پشكنینه‌ جیۆلۆجییه‌كان یه‌كه‌مین پارێزگای‌ عێراقه‌ له‌بوونی‌ به‌ردی‌ چیمه‌نتۆ (نزیكه‌ی‌ 50 ملیۆن ته‌ن)‌و فۆسفات، به‌ڵام سوودی‌ لێ نه‌بینراوه‌.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌