راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

چاپکراوەکانی کوردستان لەلێواری مەرگدان‌و ئه‌زموونی‌ رۆژنامه‌نووس به‌قه‌رز تاقیده‌كه‌نه‌وه‌

ئاڵا لەتیف
بۆ زۆرێک لەرۆژنامەو بڵاوکراوەکانی هەرێمی کوردستان تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە هەروا ئاسان نیە، چونکە خەریکە ئەو سەرچاوانەی داهاتیان بەرەو وشک بوون دەچێت کە لەریکلام‌و فرۆشەوە دەهات‌و ئێستا به‌شی‌…
30.04.2015  |  سلێمانی
Kurdish readers are running out of money to spend on newspapers.
Kurdish readers are running out of money to spend on newspapers.

هه‌فته‌ی‌ رابردوو (22ی‌ نیسان) رۆژنامه‌نووسانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان یادی‌ 117 ساڵه‌ی‌ ده‌رچوونی‌ یه‌كه‌مین رۆژنامه‌ی‌ كوردیان كرده‌وه‌، ئه‌م یادكردنه‌وه‌یه‌ هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ دروستبوونی‌ قه‌یرانێكی‌ گه‌وره‌ كه‌ كۆی‌ میدیای‌ چاپكراوی‌ كوردی‌ رووبه‌رووی‌ له‌ناوچوون كردووه‌ته‌وه‌.

سەرەتای ساڵی رابردوو حکومەتی عێراقی بەشە بودجەی هەرێمی کوردستانی بڕی، ئەمەش سەرەتای قوڵکردنەوەی فشارە داراییەکان بوو لەسەر زۆرێک لەچاپکراوەکانی هەرێم بەئەهلی‌و حیزبی‌و حكومییه‌وه‌، چونکە چیتر نە حکومەت پڕۆژەی خزمەتگوزاری مایەوە هەتا ریکلامی بۆ بکات نە کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت.

دۆخە ئابوریەکەش لەسەر خەڵکی کاریگەریەکی وەهای دروست کردوە کە کەمترین بایەخیان بۆ کڕینی رۆژنامەیەک هەبێت، بەو هۆیەشەوە هەندێک گۆڤارو رۆژنامە داخران‌و هەندێکی دیکەش لەسەر رێی داخستنن.

بۆ رۆژنامەیەکی وەک هاوڵاتی کە وەک یەکەمین رۆژنامەی سەربەخۆی کوردی لەساڵی 2000 دەرچوو، هەتا تەنگژەکە نەهاتبوو خاوەن ئیمتیازی رۆژنامەکە بەرنامەی کردنەوەی رادیۆو ته‌له‌فزیۆنی‌ سەتەلایتی هەبوو، بەڵام ئێستا هەموو خەمێکی هاتۆتە سەر ئەوەی چۆن بتوانێت رۆژنامەکە دانەخات.

تاریق فاتیح، خاوەن ئیمتیازو سەرنوسەری ئێستای هاوڵاتی بەسەرسوڕمانەوە سەیری دوا لاپەڕەی رۆژنامەکەیی دەکرد کە خاڵی بوو لەریکلامی بازرگانی‌و بەناچاری ریکلامی بۆ رۆژنامەکەی خۆی کردبوو، دەیوت "هەتا ئەم ئەزمەیە نەهاتبوو ئەم لاپەڕەیە شەڕی لەسەر بوو، بەگرانترین پارەش دەفرۆشرا، بەڵام ئەوەتا ئێستا هیچ کەس ریکلام ناکات."

رۆژنامەی هاوڵاتی نزیکەی سێ ساڵە بووە بەرۆژانە، پێشتر لەکۆی ٢٤ لاپەڕە لانی کەم ٣ لاپەڕەی ریکلام بووە، بەڵام ئێستا لەگەڵ هاتنی قەیرانەکە لەباشترین حاڵەتدا ئەگەر بگاتە لاپەڕەو نیوێک، ئەوانیش زۆرینەی بڵاوکردنەوەی ئاگاداریەکانی دادگاو ونبونی ناسنامەی هاوڵاتیانە کە نرخەکەیان وەک ریکلامی بازرگانی زۆر نیە.

تارق دەڵێت "لەم دۆخە خراپەشدا کە هەوڵدەیدەن کەمترین تێچونی ستاف‌و چاپمان هەبێت، مانگانە پێویستمان بە 70 ملیۆن دینارە بۆئەوەی هاوڵاتی دەربکەین، بەڵام ناتوانین ئەو بڕە پارەیە دابین بکەین، هەموو مانگێک زەرەر دەکەین."

بەوتەی تاریق ئەمە خراپترین حاڵەتە کە ئێستا رۆژنامەکەیی تێدایەو پێیوایە بەرەو خراپتریش دەچێت بەتایبەتی کە فرۆشی رۆژنامەکەش بەهۆی باری ئابوری خەڵکەوە وەک جاران نەماوە، دەڵێت "پیشتر نزیکەی ٣ هەزار رۆژنامەمان دەفرۆشت، ئێستا ١٥٠٠دانە دەفرۆشین."

بازاڕی فرۆش‌و ریکلام هەڕەشەیەکی جددین لەسەر بەردەوامبونی ئەو میدیایانەی کە پشت بەداهاتی سەربەخۆی خۆیان دەبەستن، بەوانەشەوە کە ئۆرگانی حیزبەکانن.

کۆمپانیای بلاڤ پەیک کە تایبەتە بەدابەشکردنی بڵاوکراوەکان بەسەر ناوەندەکانی فرۆشتندا لەشاری سلێمانی ناوی ١٨ لەو گۆڤارانەی تۆمارکردوە کە ئێستا بەهۆی ئەم قه‌یرانه‌وه‌ داخراون.

سەنگەر عەلی، خاوەنی کۆمپانیاکە لەلێدوانێکیدا بۆ "نیقاش" دەیوت "بەر لەهاتنی ئەزمەکە ئەم گۆڤارانە کڕیارێکی باشیان هەبوو، بەڵام بەهۆی کەمبونەوەی فرۆشەوە ئیتر نەیانتوانی چیتر بەردەوام بن."

سەنگەر باسی لەوەش دەکرد کە زۆرێکی دیکە لەرۆژنامەو گۆڤارەکانی دیکەش داخراون، بەڵام کۆمپانیاکەی ئەو تەنها ئەو ژمارەیەی لەبەردەستدایە، هیچ دەزگایەکیش نیە لەکوردستان زانیاری هەبێت دەربارەی ژمارەی ئەو میدیایانەی کە بەمدواییانە بەهۆی تەنگژە داراییەکەوە داخراون.

سەنگەر نەیدەویست رێژەی ئێستای فرۆشی بڵاوکراوەکان ئاشکرا بکات، دەیوت "ئەوەندە بەسە هەر کەس بیزانێت کە ئێستا فرۆشی هەموویان دابەزیوە."

خاوەنی پرۆژە میدیاییەکان خۆشیان ئەوە ناشارنەوە کە فرۆشیان وەک جاران نەماوە، بەڵام بۆ هەندێک لەو گۆڤارو رۆژنامانەی کە هەر لەسەرەتاوە خوێنەرێکی باشیان هەبووە هێشتا ئاستی فرۆشەکەیان دڵخۆشکەرە.

وەک ئەحمەد میرە، سەرنوسەری گۆڤاری لڤین دەڵێت "کاریگەری قەیرانەکە بەپێی دەزگاکەی خۆمان لەسەر ئاستی فرۆش لەنێوان 30% بۆ 35% بوە، بەڵام هێشتا لەچاو بڵاوکراوەکانی دیکەدا فرۆشەکەمان جێی دڵخۆشیە."

ئەحمەد میرە ئەوە ناشارێتەوە کە کەمبونەوەی خوێنەری چاپکراوەکان لەسەرانسەری جیهان‌و سۆشیال میدیاش زیانی لێداون، بەڵام ئاماژە بەوەش دەکات کە ئەوان لەکوردستان گرفتی نەخوێندەوارییان هەیە، دەڵێت "ئاستی نەخوێندەواری لای ئێمە لەئاستێکی باڵاتردایە بەبەراورد بەوڵاتە پێشکەوتوەکانی دنیا."

بۆ دەربازبون لەم قەیرانانە بەگشتی خاوەنی رۆژنامەکان هەوڵدەدەن پەیوەندەیەکانی خۆیان بەکاربێنن بەوەی لەرێگەی هاوڕێیەتیەوە ریکلام پەیدا بکەن، ئەحمەد میرە دەڵێت "چونکە ئەگەر ئەم ریکلامانە لەمیدیای نوسراودا بەتەواوی نەمێنن، ئەوا بێگومان هەمویان دادەخرێن، ئێستا هەمویان لەلێواری مەرگدان بەگۆڤارەکەی منیشەوە."

گۆڤاری لڤینیش لەماوەی رابردودا هەروەک رۆژنامەی هاوڵاتی، پەنای برد بۆ سیاسەتی دەستگرتنەوە لەکەمکردنەوەی ستاف‌و لاپەڕەو تێچونی چاپ‌و خەرجیەکانی دیکە، بەڵام لەو بڕوایەدان کە بەم حاڵەشەوە هەر هەتا کۆتایی ساڵ دەتوانن بەردەوام بن ئەگەر پلانەکەیان سەرکەوتو نەبێت.

تاریق چاوەڕوانی ٥/١١ی ئەمساڵ دەکات کە تەمەنی رۆژنامەکەی دەبێتە پانزە ساڵ بۆئەوەی بڕیارێک لەبارەی چارەنوسی رۆژنامەکەیەوە بدات بەفرۆشتن یان داخستنی، هەرچەندە پلانی هەبووە هەر ساڵی رابردوو ئەو کارە بکات، دەڵێت "بەڵام فشارەکان زۆر بوون کە دەبێت بەرپرسیارانە مامەڵە بکەم‌و داینەخەم، دەنا دامبخستایە ئیسراحەتم ئەکرد، رزگارم دەبوو لەو چاوەڕوانیە."

میرەش هەر بەهەمان چاو دەڕوانێتە کۆتایی تەمەنی گۆڤارەکەی لەکۆتایی ئەمساڵدا ئەگەر نەتوانن لەزوترین کاتدا پشتیوانی دارایی ناوخۆیی‌و دەرەکی پەیدا بکەن، بۆئەمەش چاویان لەدەستی پەرلەمان‌و ئەو رێکخراوە نێودەوڵەتیانەیە کە کۆمەکی میدیا دەکەن.

ئەم چاوەڕوانیەی میرە لەکاتێکدایە کە رێکخراوێكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ پڕۆژە یاسایەکی ئامادە کردوە بیداتە بۆئەوەی لەو رێگەیەوە پەرلەمان لە بودجەی کراوەی خۆی کۆمەکی دارایی ئەو میدیایانە بکات کە بەپێی پێوەرەکانی رێکخراوەکە ئەهلین‌و سەربەخۆن.

زانا عەبدولڕەحمان، ئەندامی لیژنەی رۆشنبیری‌و راگەیاندن لەپەرلەمانی کوردستان به‌"نیقاش"ی‌ راگه‌یاند كه‌ ئه‌وان لەسەرەتای دروستبونی ئەم قەیرانەوە هەستیان بەوە کردوە کە ئەو کەناڵانە لەژێر مەترسیدان، هەربۆیە لەگەڵ سەرنوسەری زۆرێک لەو رۆژنامە دیارانەی کوردستان کۆبونه‌ته‌وه‌و ده‌ڵێت "راستە قەیرانی دارایی هەیە، بەڵام خۆ ناکرێت هەموو شتێک بکرێت بەقوربانی قەیرانی دارایی، رۆژنامەو رای ئازاد وەک نان پێویستە لەم وڵاتەدا، بۆیە پێویستە پشتیوانی بکرێن هەتا ئەم قەیرانە تێدەپەڕێنن".

ئه‌و په‌رله‌مانتاره‌ ره‌خنه‌ له‌وه‌زاره‌تی‌ دارایی‌ ده‌گرێت به‌وه‌ی‌ لەجیاتی هاوکریکرددن پارەی کڕینی رۆژنامەی لەوەزارەتەکان بڕی کە ئەمەش بۆخۆی سەرچاوەیەکی دارایی گرنگی رۆژنامەکان بوو، ده‌ڵێت "نەدەبوو لەکاتی خۆیدا رۆژنامەکان‌و رۆژنامەنوسان ئەمە قبوڵ بکەن".

رۆژنامه‌نووسان بۆخۆیان ده‌زانن كه‌ سه‌ندیكایان هیچی‌ له‌ده‌ست نایه‌ت‌و ئه‌و بارگرانییه‌ ناتوانێت له‌سه‌ر شانیان سووك بكات، بۆیه‌ هیوایه‌كیان به‌و دامه‌زراوه‌یه‌دا هه‌ڵنه‌واسیوه‌و سه‌ندیكاش روون‌و ره‌وان پێیان ده‌ڵێت "به‌هیوای‌ ئێمه‌ مه‌بن".

كاروان ئه‌نوه‌ر سكرتێری‌ لقی‌ سلێمانی‌ سه‌ندیكای‌ رۆژنامه‌نووسانی‌ كوردستان به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئێمە خۆشمان وەک سەندیکا لەقەیرانداین، تائێستا چه‌ندین رۆژنامه‌و گۆڤار داخراون‌و چه‌ندانی‌ تریش ده‌ستیان كردووه‌ به‌ئیزندانی‌ رۆژنامه‌نووسه‌كان" به‌ڵام ئاماری‌ وردی‌ له‌به‌ر ده‌ستدا نه‌بوو سه‌باره‌ت به‌داخستنی‌ میدیاو میدیاكاره‌ ده‌كراوه‌كان.

كاروان باس له‌نه‌ریتێكی‌ نوێ‌ ده‌كات كه‌ له‌ناو رۆژنامه‌و گۆڤاره‌كاندا دورستبووه‌و ده‌ڵێت "هەندێک لەکەناڵەکان پلانی کاتیی تاقیدەکەنەوە وەک ئەوەی گرێبەستیان لەگەڵ رۆژنامەنوسان کردوە بەقەرز ئیشیان بۆ بکەن هەتا قەیرانەکە تێدەپەرێت، یان هەندێک کەناڵ داوایان لەرۆژنامەنوسان کردووە بۆ چەند مانگی داهاتوو داوای پارە نەکەن.. بەڵام بەوپێیەی کە هیچ روناکییەک لەوسەری تونێلەکەوە دیار نییە نازانرێت ئەم قەیرانە تاچەند مانگیتر بەردەوام دەبێت بەگشتی میدیاکان لەگێژاوێکدان کە نازانن چۆن بەردەوام بن".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌