راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ئابوریناسان هیوایان به‌ئه‌نجومه‌نی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌دا هه‌ڵواسیوه‌

موسته‌فا حه‌بیب
ژماره‌یه‌ك له‌بزنسمان‌و ئابوریناسان داوا ده‌كه‌ن ئه‌نجومه‌نێكی‌ ئابوری‌ نوێ‌ پێكبهێنرێت به‌ناوی‌ "ئه‌نجومه‌نی‌…
9.10.2014  |  به‌غدا
Despite billions in oil income, many reconstruction projects remain stalled.
Despite billions in oil income, many reconstruction projects remain stalled.

له‌ساڵی‌ 2003وه‌ عێراق به‌ده‌ست كێشه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ ئابورییه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت كه‌ ئه‌ویش خراپی‌ پلانی‌ ئابورییه‌، به‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ ستراتیژێكی‌ روونی‌ ئابورییه‌وه‌، ئه‌م كێشه‌یه‌ش بووه‌ته‌ هۆی‌ نه‌بوونی‌ پرۆژه‌ی‌ ستراتیژی‌ گه‌وره‌ یان په‌ككه‌وتنی‌‌و له‌به‌رامبه‌ردا ته‌نها پرۆژه‌ بچووكه‌كان ئه‌نجام ده‌درێن.

باری‌ نائارمی‌ ئه‌منی‌‌و گه‌نده‌ڵی‌ دارایی‌‌و ئیداری‌‌و ململانێی‌ سیاسی‌ كه‌ بووه‌ته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌موو ساڵێك دانانی‌ بودجه‌ له‌په‌رله‌مانه‌وه‌ ببێته‌ كارێكی‌ زه‌حمه‌ت، هه‌موویان بوونه‌ته‌ مایه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ رێڕه‌وی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ په‌كی‌ بكه‌وێت، له‌وڵاتێكدا كه‌ بودجه‌ی‌ ساڵانه‌ی‌ چه‌ندین ملیار دۆلاره‌وه‌، ئه‌وه‌تا به‌پێی‌ وه‌زاره‌تی‌ پلاندانان بودجه‌ی‌ ئه‌مساڵی‌ عێراق ده‌گاته‌ 160 ملیار دۆلار.

پسپۆڕانی‌ ئابوری‌‌و بازرگان‌و وه‌به‌رهێنه‌كان داوا ده‌كه‌ن رێگه‌یه‌كی‌ نوێ‌ بدۆزرێته‌وه‌ بۆ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی‌ وڵات له‌م بارودۆخه‌ی‌ ئه‌مڕۆ تێی‌ كه‌وتووه‌، زۆربه‌ی‌ ئه‌وانه‌ داوا ده‌كه‌ن "ئه‌نجومه‌نی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌" پێكبهێنرێت كه‌ ئه‌نجوومه‌نێكی‌ سه‌ربه‌خۆ بێت‌و ریزبه‌ندی‌ پرۆژه‌ گرنگه‌كان ده‌ستنیشان بكات.

ئه‌وه‌ی‌ وایكردووه‌ ئه‌م كه‌سانه‌ به‌په‌رۆشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ‌ پێكهێنانی‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌دا بن ئه‌وه‌یه‌؛ عێراق زیاتر له‌نیو سه‌ده‌ به‌ر له‌ئێستا ئه‌زموونێكی‌ سه‌ركه‌وتووی‌ له‌و بواره‌دا هه‌بووه‌ كاتێك له‌ساڵی‌ 1950 ئه‌نجومه‌نی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ پێكهێنراوه‌، ئه‌وكات ئه‌و ئه‌نجوومه‌نه‌ چه‌ند پرۆژه‌یه‌كی‌ راپه‌ڕاندووه‌ كه‌ ئێستاشی‌ له‌گه‌ڵدا بێت خه‌ڵكی‌ عێراق سوودی‌ لێده‌بینن.

دیارترینی‌ ئه‌و پرۆژانه‌ بریتییه‌ له‌پرۆژه‌ی‌ به‌نداوی‌ سه‌رسار له‌هه‌ردوو پارێزگای‌ سه‌لاحه‌دین‌و ئه‌نبار كه‌ ئاوی‌ دیجله‌و فورات گلده‌داته‌وه‌و ده‌ینێرێت بۆ ئه‌و ناوچانه‌ی‌ دوورن له‌به‌غداوه‌، به‌م هۆیه‌وه‌ به‌غدا رزگاریبوو له‌و لافاوه‌ گه‌ورانه‌ی‌ هه‌موو ساڵێك رووی‌ تێده‌كرد.

ئه‌و ئه‌نجوومه‌نه‌ چه‌ندین پرۆژه‌ی‌ تریشی‌ جێبه‌جێكردووه‌ وه‌ك دروستكردنی‌ ژماره‌یه‌ك پردی‌ گه‌وره‌ له‌به‌غدای‌ پایته‌خت كه‌ تائێستا به‌باشی‌ ماونه‌ته‌وه‌، وه‌ك پردی‌ جمهوری‌ كه‌ هه‌ردوو به‌ری‌ كه‌رخ‌و ره‌سافه‌ پێكه‌وه‌ گرێده‌داته‌وه‌، هه‌روه‌ها بنیادنانی‌ مۆزه‌خانه‌ی‌ عێراق‌و كارگه‌ی‌ ماست له‌ئه‌بوغرێب كه‌ تائێستا له‌كاردایه‌.

له‌گه‌ڵ‌ كۆتایی‌ هاتنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ پادشایه‌تیدا له‌ساڵی‌ 1958 ئه‌م ئه‌نجوومه‌نه‌ش هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و حكومه‌تانه‌ی‌ له‌پاش ده‌سه‌ڵاتی‌ پادشایه‌تییه‌وه‌ هاتن سوودی‌ زۆریان بینی‌ له‌و پلانانه‌ی‌ ئه‌نجوومه‌نه‌كه‌ دایڕشتبوون‌و به‌شێكیانی‌ ته‌واوكرد.

ئێستا دوای‌ زیاتر له‌په‌نجا ساڵ‌ داوا ده‌كرێت ئه‌نجوومه‌نی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ زیندوو بكرێته‌وه‌و ئاماده‌سازی‌ بكرێت بۆ پرۆژه‌ ستراتیژییه‌كان، به‌جۆرێك كاتی‌ دیاریكراو بۆ ته‌واوبوونیان دابنرێت.

ماجید سوه‌ری‌ ئابوریناس ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ماوه‌ی‌ ساڵی‌ رابردوودا هه‌تا ئێستا به‌هه‌زاران پرۆژه‌ په‌كیان كه‌وتووه‌، له‌مڕووه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌م پرۆژانه‌ بڕیار وابوو له‌هه‌موو شاره‌كان ئه‌نجام بدرێن‌و سوودی‌ گه‌وره‌ی‌ ئابوری‌‌و بازرگانیان هه‌بێت".

ده‌شڵێت "وه‌زاره‌تی‌ پلاندانان‌و دامه‌زراوه‌ ئابورییه‌كانی‌ تر سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو له‌جێبه‌جێكردنی‌ ئه‌و پرۆژانه‌، ئه‌مه‌ش هۆكاری‌ زۆره‌ له‌وانه‌ نه‌بوونی‌ پسپۆڕی‌ ئابوری‌‌و گه‌نده‌ڵی‌ دارایی‌‌و ئیداری‌ له‌هه‌موو دامه‌زراوه‌كانداو نه‌بوونی‌ چاودێری‌‌و كه‌می‌ پاره‌".

ماجید ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات پێكهێنانی‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ به‌پێی‌ مه‌رجی‌ روونی‌ ئابوری‌ به‌جۆرێك ده‌سه‌ڵاتێكی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ هه‌بێت ره‌نگه‌ ببێته‌ هۆی‌ كۆتایی‌ هێنان به‌كێشه‌ی‌ په‌ككه‌وتنی‌ پرۆژه‌كان، به‌مه‌رجێك پسپۆڕی‌ ئابوری‌‌و بزنسمان‌و كۆمپانیای‌ راوێژكاری‌ بیانی‌ له‌گه‌ڵدا بێت دوور له‌ململانێی‌ سیاسی‌.

سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌پێی‌ وه‌زاره‌تی‌ پلاندانان عێراق له‌ماوه‌ی‌ ساڵانی‌ 2004 هه‌تا 2012 زیاتر له‌ 500 ملیار دۆلاری‌ به‌ده‌ستهێناوه‌، به‌ڵام حكومه‌ت شكستی‌ هێناوه‌ له‌به‌كارهێنانی‌ ئه‌م بڕه‌ پاره‌یه‌ بۆ پێكهێنانی‌ پرۆژه‌ی‌ خزمه‌تگوزاری‌ گرنگ‌و پێویست كه‌ دیارترینیان كاره‌باو كۆمه‌ڵگای‌ نیشته‌جێبوونه‌.

به‌پێی‌ دواهه‌مین راپرسی‌ كه‌ وه‌زاره‌تی‌ پلاندانان به‌هاوكاری‌ رێكخراوی‌ (UNDP) له‌ساڵی‌ 2011 ئه‌نجامیداوه‌، باری‌ ئابوری‌ عێراقییه‌كان گه‌یشتووه‌ته‌ رێژه‌ی‌ 11% كه‌ ئه‌مه‌ش به‌پێی‌ پێوه‌ری‌ رێكخراوه‌كه‌ زۆر نزمه‌، هه‌روه‌ها ئارامی‌ گه‌یشتووه‌ته‌ 13%‌و ژێرخانی‌ ئابوری‌ 20%‌و نیشته‌جێبوون 6% كه‌ ئه‌مانه‌ش زۆر كه‌من.

كه‌مال به‌سری‌ پسپۆڕی‌ ئابوری‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "لاوازی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌و خراپی‌ باری‌ ئابوری‌ په‌یوه‌سته‌ به‌دامه‌زراوه‌ ئابورییه‌كانه‌وه‌ كه‌ ئێستا ئابوری‌ وڵات به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن، له‌گه‌ڵ‌ چه‌ند هۆكارێكی‌ تر كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌لایه‌نی‌ ئابورییه‌وه‌ نییه‌".

به‌سری‌ لایه‌نه‌ ئابورییه‌كه‌ مه‌به‌ستی‌ له‌دورخستنه‌وه‌ی‌ پسپۆڕانه‌ له‌دانانی‌ پلانی‌‌و سیاسه‌تی‌ گشتی‌‌و نه‌بوونی‌ شه‌فافییه‌ت‌و نه‌بوونی‌ هه‌ماهه‌نگی‌ له‌نێوان دامه‌زراوه‌كانی‌ حكومه‌تدا به‌هۆی‌ بیرۆكراتیه‌ته‌وه‌.

هۆكاره‌كانی‌ تریش په‌یوه‌ندییان به‌خراپی‌ باری‌ ئه‌منییه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ‌ نه‌بوونی‌ یاسایه‌ك كه‌ كارئاسانی‌ بۆ پرۆسه‌ی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ بكات، هه‌روه‌ها دواكه‌وتنی‌ بودجه‌ له‌په‌رله‌مانه‌وه‌و نه‌بوونی‌ ژێرخانی‌ پێویست بۆ راپه‌ڕاندنی‌ كاره‌كان.

به‌سری‌ پێشنیار ده‌كات ئه‌نجوومه‌نی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ پێكبهێنرێت به‌مه‌رجێك ئه‌ندامه‌كانی‌ له‌پسپۆڕان‌و ئه‌كادیمیستان پێكهاتبن، بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌سه‌ر كێشه‌ی‌ نه‌بوونی‌ پرۆژه‌ی‌ ستراتیژیدا زاڵبن، ئه‌مه‌ش هاوتا له‌گه‌ڵ‌ چاكسازی‌ له‌دامه‌زراوه‌ ئابورییه‌كانی‌ سه‌ر به‌وه‌زاره‌ته‌كان ئه‌وانه‌ی‌ په‌یوه‌ندییان به‌لایه‌نی‌ ئابوری‌‌و بانك‌و كارخانه‌و زه‌وییه‌ كشتوكاڵییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌.

پسپۆڕان كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ به‌هۆی‌ به‌شه‌پشكی‌ سیاسییه‌وه‌ له‌دابه‌شكردنی‌ پۆسته‌كان، كه‌رتی‌ ئابوری‌ زیانی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌ركه‌وتووه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ زۆربه‌ی‌ كه‌سه‌ به‌تواناكان له‌بواری‌ ئابوریدا دوورخرانه‌وه‌و له‌شوێنیان كه‌سانێك دانران كه‌ هیچ شاره‌زاییه‌كیان نییه‌و پاڵێوراوی‌ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانن.

به‌پێی‌ ئه‌و ململانێ‌ سیاسییه‌ش كه‌ له‌نێو لایه‌نه‌كاندا هه‌یه‌، هه‌ر دامه‌زراوه‌یه‌ك كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ كاری‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی‌ تر په‌كبخات بۆ ئه‌وه‌ی‌ هیچ سه‌ركه‌وتنێك بۆ لایه‌نی‌ به‌رامبه‌ر تۆمار نه‌كرێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ به‌رپرسه‌كه‌ی‌ پاڵێوراوی‌ هێزێكی‌ نه‌یاریه‌تی‌.

هه‌موو ئه‌مانه‌ هۆكاربوون له‌وه‌ی‌ نه‌توانرێ‌ سه‌رژمێری‌ دانیشتوان ئه‌نجام بدرێت، هه‌روه‌ك چۆن نه‌توانراوه‌ چاكسازی‌ له‌كه‌رتی‌ بانكدا بكرێت‌و عێراق دواكه‌وتووه‌ له‌وه‌ی‌ ببێته‌ ئه‌ندامی‌ رێكخراوی‌ بازرگانی‌ جیهانی‌ (WTO) سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ چه‌ند ساڵێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ دانوستان ده‌كات.

مه‌هدی‌ حافز ئابوریناس‌و وه‌زیری‌ پێشووی‌ پلاندانان له‌مڕووه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "پێكهێنانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ هه‌نگاوێكی‌ گرنگه‌ بۆ بوژاندنه‌وه‌ی‌ عێراق، به‌مه‌رجێك حكومه‌تێكی‌ كارامان هه‌بێت كه‌ خاوه‌نی‌ دیدگایه‌كی‌ یه‌كگرتوو بێت له‌رووی‌ ئابورییه‌وه‌".

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "ده‌ ساڵه‌ هیچ دیدگایه‌كی‌ ئابوری‌ له‌عێراقدا نییه‌، ئه‌مه‌ش وه‌به‌رهێنان دواده‌خات‌و پرۆژه‌كان په‌كده‌خات، هۆكه‌شی‌ ئه‌وه‌یه‌ دامه‌زراوه‌ ئابورییه‌كان له‌ئاستی‌ ئه‌و به‌رپرسیارێتییه‌ تێنه‌گه‌یشتوون كه‌ له‌سه‌ر شانیانه‌".