راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

هه‌ولێر له‌به‌رده‌م تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌دایه‌

هیوا بەرزنجی
هه‌ولێر دوو هه‌فته‌ی‌ یه‌كه‌می‌ ساڵی‌ وه‌ك پایته‌ختی‌ گه‌شتیاری‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌ب به‌رێكرد، ره‌نگه‌ ئێستا پرسیاری‌…
16.01.2014  |  هه‌ولێر
Erbil\'s ancient citadel above the town square.
Erbil\'s ancient citadel above the town square.

پاش ئه‌وه‌ی‌ له‌مانگی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌م (ئۆكتۆبه‌ر)ی‌ 2012 له‌كۆبوونه‌وه‌ی‌ وه‌زیرانی‌ گه‌شتوگوزاری‌ عه‌ره‌ب شاره‌ كوردییه‌كه‌ی‌ هه‌رێم پێشبڕكێی‌ پایته‌ختی‌ گه‌شتیاری‌ عه‌ره‌بی‌ بۆ ساڵی‌ 2014 له‌شاره‌كانی (تایف)ی‌ عه‌ره‌بستانی‌ سعودی‌و (شاریقه‌)ی ‌ئیمارات‌‌و (به‌یروت)ی لوبنان برده‌وه‌، ئیتر خه‌می‌ یه‌كه‌می‌ به‌رپرسانی‌ ئه‌و شاره‌و هه‌رێمیش بووه‌ ئاماده‌سازی‌ بۆ نازناوه‌كه‌، به‌ڵام هێشتا زۆر كه‌س به‌گومانه‌وه‌ له‌توانای‌ له‌خۆگرتنی‌ ئه‌و بۆنه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌ڕوانن.

له‌كێبڕكێی‌ دیاریكردنی‌ پایته‌ختی‌ گه‌شتیاری‌ عه‌ره‌ب، چه‌ند بنه‌مایه‌ك وه‌ك پێوه‌ر دیاری‌ كرابوون، له‌وانه‌ بوونی‌ هۆتێل‌و شوێنی‌ مانه‌وه‌ی‌ گونجاوو باری‌ ئه‌منی‌‌و كه‌شوهه‌واو باشی‌ رێگاو بانه‌كان‌و بوونی‌ ناوچه‌ی‌ شوێنه‌واری‌، ئه‌گه‌رچی‌ هه‌ولێر له‌مانه‌دا ده‌وڵه‌مه‌نده‌، به‌ڵام نه‌بوونی‌ ئه‌زموون‌و خراپی‌ ره‌وشی‌ ئه‌منی‌ ناوچه‌كانی‌ تری‌ عێراق، باره‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر شانی‌ به‌رپرسانی‌ شاره‌كه‌ قورس كردووه‌.

به‌شێكی‌ به‌رچاو له‌شاره‌زایانی‌ گه‌شتوگوزار، پێیان وایه‌ له‌كاتی‌ به‌رێوه‌چوونی‌ كێبركێی‌‌ وه‌رگرتنی‌ نازناوه‌كه‌،‌ شۆڕشه‌كانی‌ به‌هاری‌ عه‌ره‌بی‌ له‌چه‌ند وڵاتێكی‌ عه‌ره‌بی‌‌و ناجێگیری‌ بارودۆخی‌ سیاسی‌ به‌شێكی‌ تر له‌وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌، كاریگه‌ری‌ هه‌بووه‌ بۆ دیاریكردنی‌ هه‌ولێر، به‌ڵام به‌بڕوای‌ به‌رپرسانی‌ شاره‌كه‌ ئه‌مه‌ له‌به‌های ئه‌م "ده‌ستكه‌وته‌ گه‌وره‌یه"‌ كه‌مناكاته‌وه‌.

سه‌ره‌ڕای سه‌قامگیری ره‌وشی ئه‌منی، له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا هه‌ولێر گه‌شه‌ی‌ گه‌وره‌ی له‌بواری‌ وه‌به‌رهێناندا به‌خۆوه‌ بینیوه‌، له‌گه‌ڵ‌ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا هێشتا دانیشتوانی‌ شاره‌كه‌ به‌ده‌ست كۆمه‌ڵێك گرفته‌وه‌ ده‌ناڵێنن، كه‌ به‌بڕوای‌ شاره‌زایانی‌ بواری‌ گه‌شتیاری‌، ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له‌نه‌نگی‌ به‌نازناوه‌كه‌وه‌.

هێشتا هه‌ولێر كێشه‌ی‌ بڕانی‌ كاره‌بای‌ هه‌یه‌‌و هه‌ندێ‌ ناوچه‌ی‌ به‌ده‌ست نه‌بوونی‌ خزمه‌تگوزارییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ به‌هۆی‌ خراپی‌ ژێرخانی‌ ئاوه‌ڕۆوه‌، بارینی‌ بارانی‌ زۆر مه‌ترسی‌ دروستبوونی‌ لافاو له‌شاره‌كه‌دا ده‌خولقێنێت.

هێرش هه‌مزه‌ كه‌ گه‌نجێكی ته‌مه‌ن 28 ساڵی‌ دانیشتووی‌ شاره‌كه‌یه‌، وێرای دڵخۆشی به‌هه‌ڵبژاردنی هه‌ولێر به‌پایته‌ختی گه‌شتیاری وڵاتانی عه‌ره‌بی، به‌ڵام نیگه‌رانی خۆی ناشارێته‌وه‌ له‌كه‌می كاره‌باو پیسی ناوشارو نه‌بوونی ئاوده‌ست له‌شوێنه‌ گشتییه‌كان‌و گه‌شتیارییه‌كاندا.

ئه‌و گه‌نجه‌ نموونه‌ به‌بازاڕی گه‌وره‌و ئیسكان (دوو ناوچه‌ی‌ به‌ناوبانگ له‌شاره‌كه‌) ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ شه‌وان ژماره‌یه‌كی زۆر له‌خه‌ڵك‌و گه‌شتیار به‌مه‌به‌ستی به‌سه‌ربردنی كاته‌كانیان روو له‌م دوو بازاڕه‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام هیچ ئاوده‌ستێك نه ‌بۆ پیاوان نه ‌بۆ ژنان بوونی نییه‌، له‌مڕووه‌وه‌ وتی‌ "ئه‌مه نه‌ك هه‌ر له‌گه‌ڵ پایته‌ختی گه‌شتیاری، ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ‌ پایته‌ختی سیاسی كوردستانیش یه‌كناگرێته‌وه‌".

به‌شێكی‌ تر له‌دانیشتوانی‌ شاره‌كه‌ پێیان وایه‌ به‌ر له‌وه‌ی‌ خێروخۆشی‌ ئه‌م شاره‌ بۆ گه‌شتیاران بێت، ده‌بێت خودی‌ هاوڵاتیانی‌ شاره‌كه‌ له‌به‌ریا بحه‌وێنه‌وه‌و به‌رپرسان به‌گرنگییه‌وه‌ له‌چاره‌سه‌ری‌ ئه‌و كێشانه‌ بڕوانن.

پێده‌چێت ئێستا به‌رپرسانی‌ شاره‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ چاویان له‌سه‌ر سه‌رخستنی‌ نازناوه‌كه‌ بێت، به‌قه‌د ئه‌وه‌نده‌ نه‌په‌رژێنه‌ سه‌ر چاره‌سه‌ری‌ ئه‌و كێشانه‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ داوای‌ ده‌كه‌ن.

به‌درێژایی هه‌ر چوار وه‌رزی ئه‌م ساڵ‌ له‌پارێزگای‌ هه‌ولێر چه‌ندین چالاكی‌ گه‌شتوگوزاری‌و رۆشنبیری‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و وه‌رزشی‌و هونه‌ری‌‌و كلتوری‌‌و ئابووری‌و سیاسی‌ ئه‌نجام ده‌درێت له‌گه‌ڵ‌ به‌رێوه‌بردنی‌ چه‌ند‌ فیستیڤاڵ كه‌ ژماره‌یان ده‌گاته‌ زیاتر له‌80 چالاكی‌، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته بڕی‌ 20 ملیۆن دۆلار له‌لایه‌ن سه‌رۆكایه‌تی حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه‌ وه‌ك پێشینه‌یه‌ك دابینكراوه، ئه‌مه‌ش به‌وته‌ی هه‌مزه‌ حامد به‌ڕێوه‌به‌ری‌ راگه‌یاندن‌و په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ دیوانی‌ پارێزگای‌ هه‌ولێر.

هه‌مزه‌ حامد ئه‌وه‌شی به‌‌"نیقاش"ی‌ راگه‌یاند كه‌ ئه‌مساڵ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیرانی‌ گه‌شتوگوزاری‌ عه‌ره‌ب كه‌ له‌22 وه‌زیری‌ گه‌شتوگوزار پێكدێت له‌هه‌ولێر میوانداری‌ ده‌كرێت "ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری‌ باشی‌ ده‌بێت له‌سه‌ر زیاتر ئاشنابوونی‌ وڵاتی‌ عه‌ره‌بی به‌هه‌رێمی‌ كوردستان‌و بینینی‌ ره‌وشی‌ ئابووری‌‌و شاره‌كه‌".

له‌لای‌ خۆیه‌وه‌ ده‌سته‌ی گه‌شتوگوزاری كوردستانیش بڕی زیاتر له‌100 ملیار دیناری بۆ چه‌ندین پرۆژه‌ی جیاواز بۆ ئه‌مساڵ ته‌رخانكردووه‌، له‌مڕووه‌وه‌ نادر روستی وته‌بێژی ده‌سته‌ی گه‌شتوگوزاری هه‌رێمی كوردستان، به‌"نیقاش"ی‌ راگه‌یاند كه‌ جگه‌ له‌پێدانی‌ قه‌رزی گه‌شتیاری بۆ‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌یانه‌وێت له‌و بواره‌دا سه‌رمایه‌گوزاری بكه‌ن، بۆ چه‌ندین سه‌كته‌ری‌ تر پاره‌ ته‌رخانكراوه‌و "بڕی 2 ملیۆن دۆلاریش بۆ دروستكردنی توالێت بۆ شوێنه‌ گه‌شتیارییه‌كان دابینكراوه".

وته‌بێژی ده‌سته‌ی گه‌شتوگوزاری كوردستان، ئاماژه‌ی به‌وه‌شدا زیاتر له‌ 50% ئه‌و پرۆژانه‌ له‌م ساڵ جێبه‌جێده‌كرێن، ئه‌وانی تریش وه‌ك پرۆژه‌ی به‌رده‌وام له‌ساڵی دواتر به‌كۆتا دێن، چونكه‌ "ئه‌م پرۆژانه‌ له‌چوارچێوه‌ی پلانی ستراتیژی گه‌شتوگوزاری كوردستاندایه‌ كه‌ تا 2025 ده‌خایه‌نێت".

وته‌بێژی ده‌سته‌ی گه‌شتوگوزاری ئه‌وه‌ش ناشارێته‌وه‌ كه‌ چه‌ند كۆسپێك له‌به‌رده‌م سه‌ركه‌وتنی‌ بۆنه‌كه‌دا هه‌یه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ هێشتا لای‌ خه‌ڵكێكی‌ زۆری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراق كوردستان وه‌ك ناوچه‌یه‌كی‌ ئارام نه‌ناسێنراوه‌و به‌شێكی‌ به‌رچاو له‌هاوڵاتیانی عه‌ره‌بی‌و ئه‌وروپی‌و ئه‌مریكی ناتوانن جیای‌ بكه‌نه‌وه‌ له‌ناوچه‌ نائارامه‌كانی‌ عێراق.

به‌شێك له‌چاودێران پێیان وایه‌ ته‌قینه‌وه‌كانی‌ به‌رده‌م ئاسایشی‌ هه‌ولێر مانگی‌ ئه‌یلول (سێپته‌مبه‌ر)ی‌ رابردوو ئه‌م تێڕوانینه‌ی‌ له‌لای‌ گه‌شتیارانی‌ ده‌ره‌وه‌ تۆختر كردووه‌ته‌وه‌.

ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ خراپی رێگاوبانه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی پارێزگاكان‌و نه‌بوونی پاسی گه‌شتیاری ناوخۆیی‌و ده‌ره‌كی، كه‌می رۆشنبیری گه‌شتیاری‌و كه‌می رێبه‌ری گه‌شتیاری، به‌قسه‌ی‌ رۆستی‌ به‌شێكی‌ به‌رچاوه‌ له‌گرفته‌كانی‌ به‌رده‌می‌.

هه‌ر له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا بۆ راكێشانی‌ گه‌شتیاری‌ زیاتر، ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ هه‌رێم بڕیاریانداوه‌ هاوڵاتیانی هه‌ریه‌كه‌ له‌وڵاتانی قه‌ته‌رو ئیمارات‌و كوه‌یت به‌بێ ڤیزا بۆیان هه‌بێت سه‌ردانی‌ هه‌رێم بكه‌ن.

به‌شێك له‌شاره‌زایانی‌ بواری‌ گه‌شتوگوزار گره‌و له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن ژینگه‌ی كوردستان‌و ئارامی‌ بارودۆخه‌كه‌ی‌ ببێته‌ فاكته‌ری‌ سه‌رخستنی‌ بۆنه‌كه‌.

له‌مڕووه‌وه‌ د. ئه‌سوه‌د قادر شاره‌زای گه‌شت‌وگوزار به‌"نیقاش"ی‌ راگه‌یاند "به‌پێی هه‌ڵسه‌نگاندنی گۆڤاری ناشناڵ جوگرافیك كوردستان یه‌كێكه‌ له‌و 20 وڵاته‌ی كه‌ سروشته‌كه‌ی زۆر ده‌ستكاری نه‌كراوه". ئه‌مه‌ش به‌قسه‌ی‌ ئه‌و یه‌كێكه‌ له‌هۆكاره‌كانی‌ سه‌ركه‌وتنی‌.

ئه‌و شاره‌زایه‌ی بواری گه‌شتوگوزاری به‌ئاسایی ده‌زانێت له‌م قۆناغه‌ زۆربه‌ی ژماره‌ی گه‌شتیاران ناوخۆیی بن‌و له‌ناوچه‌كانی تری عێراق بێنه‌ كوردستان، چونكه‌ "ده‌بێت سه‌ره‌تا گه‌شتیاری ناوخۆی زیاد بكرێت‌و داهاته‌كه‌ش بۆ ناخۆ ده‌بێت‌و ناچێته‌ ده‌ره‌وه‌، دواتریش ئه‌مه‌ هانی خه‌ڵكانی تر ده‌دات تا له‌ده‌ره‌وه‌ی عێراق بێنه‌ كوردستان".

هه‌رچه‌نده‌ زۆرێك له‌به‌رپرسانی‌ هه‌رێم‌و به‌تایبه‌تیش هه‌ولێر مه‌ترسی‌ خۆیان له‌قورسی‌ به‌رێوه‌بردنی‌ چالاكییه‌كانی‌ ئه‌و بۆنه‌یه‌ ناشارنه‌وه‌، به‌ڵام به‌رپرسانی‌ بواری‌ گه‌شتیاری‌ خۆشبینن له‌زیادبوونی‌ ژماره‌ی‌ گه‌شتیاران.

له‌مڕووه‌وه‌ نادر روستی‌ وته‌بێژی ده‌سته‌ی گه‌شتوگوزاری كوردستان ئه‌وه‌ی بۆ "نیقاش" ئاشكرا كرد كه‌ ساڵی 2013 نزیكه‌ی 2 ملیۆن‌و 500 هه‌زار گه‌شتیار له‌ناوچه‌كانی ناوه‌ڕاست‌و باشوری عێراق‌و ئێران‌و توركیاو وڵاتانی ئه‌وروپی‌و ئه‌مریكا روویان له‌كوردستان كردووه.

ئه‌م ژماره‌یه‌ به‌به‌راورد به‌ساڵی‌ پێش خۆی‌ (2012) به‌‌رێژه‌ی 30% زیادی كردووه‌، پێشبینیشی كرد بۆ 2014 ئه‌م رێژه‌یه‌ بۆ زیاتر له‌3 ملیۆن گه‌شتیار به‌رز بێته‌وه‌، وتیشی "به‌پێی خه‌مڵاندنه‌كان هه‌ر گه‌شتیارێك زیاتر له‌300 دۆلار سه‌رف ده‌كات، به‌مه‌ش ئه‌مساڵ بڕی 900 ملیۆن دۆلار وه‌ك داهاتی گه‌شتیاری بۆ كوردستان دێت، كه‌ به‌نمره‌ یه‌ك هاوڵاتیان‌و كه‌رتی تایبه‌ت لێ سودمه‌ند ده‌بن‌و ده‌بێته‌ هۆی بوژانه‌وه‌ی ئابووری كوردستان".

به‌ڵام پسپۆرێكی ئابووری ئه‌و داتایانه‌ی گه‌شتوگوزار ره‌تده‌كاته‌وه‌ و به‌"رێكلام كردن بۆ خۆیان" وه‌سفی ده‌كات، پێشیوایه‌ هه‌ڵبژاردنی هه‌ولێر وه‌ك پایته‌ختی گه‌شتوگوزاری وڵاتانی عه‌ره‌بی له‌رووی سیاسی‌و ئابوورییه‌وه‌ زیان به‌هه‌ولێر ده‌گه‌یه‌نێت.

ئه‌یوب سماقه‌یی له‌مباره‌یه‌وه‌ به‌" نیقاش"ی‌ وت "له‌هاتنی گه‌شتیاران خاوه‌نی هۆتێل‌و مۆتێل‌و چێشتخانه‌كان قازانج ده‌كه‌ن، به‌ڵام زۆرینه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌ی تر كه‌ داهاتی جێگیرو مامناوه‌نده‌ زیانمه‌ندی یه‌كه‌م ده‌بن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ڵاوسان له‌بازاڕ دروست ده‌بێت، ئه‌مه‌ش نه‌خۆشییه‌كی درێژخایه‌نی بێ چاره‌سه‌ر تووشی هه‌ولێر ده‌كات".

سماقه‌یی ئاماژه‌ به‌وه‌ش ده‌دات كه‌ تێكه‌ڵییه‌ك هه‌یه‌ له‌ژماره‌ی هاتنی گه‌شتیاران‌و نه‌خۆش‌و كاركه‌ران بۆ كوردستان، چونكه‌ له‌بازگه‌‌و فرۆكه‌خانه‌كان هه‌ر كه‌سێك بێته‌ ناو كوردستان به‌گه‌شتیار ناوی ده‌نووسن، له‌كاتێكدا به‌شێك له‌و هاوڵاتیانه‌ی له‌ ناوه‌ڕاست و باشووری عێراق دێنه‌ كوردستان "له‌ترسی ته‌قینه‌وه‌‌و به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رماو بۆ دۆزینه‌وه‌ی هه‌لی كار روو له‌كوردستان ده‌كه‌ن".

پسپۆڕه‌ ئابورییه‌كه‌ ئه‌وه‌ش به‌دوور ده‌زانێت هه‌ر گه‌شتیارێك له‌كوردستان بڕی 300 دۆلار سه‌رف بكات، چونكه‌ وه‌ك ئه‌و ده‌ڵێت "ئه‌وانه‌ی له‌به‌شه‌كانی تری عێراق دێنه‌ كوردستان گه‌شتیار نین، به‌ڵكو سه‌یرانكه‌رن‌و خه‌ڵكی هه‌ژارن".

ئێستاش کە چەند رۆژێکی کەم لەساڵی 2014 تێپەڕیوە، پێده‌چێت پێویست بكات به‌رپرسانی‌ ئه‌وشاره‌ ئه‌و 350 رۆژه‌ی‌ له‌ساڵدا ماوه‌ بێوچان خۆیان ماندوو بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌و تاقیكردنه‌وه‌ گه‌وره‌یه‌دا سه‌ركه‌وتووبن كه‌ چاوه‌ڕێیان ده‌كات.