راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

به‌غدا ناهێلێت هه‌رێم به‌ته‌نها پارووه‌ چه‌وره‌كه‌ بخوات

هیوا بەرزنجی
ئێستا هه‌رێمی‌ كوردستان چاوی‌ بڕیوه‌ته‌ ئه‌وه‌ی‌ رێكه‌وتنه‌كه‌ی‌ له‌گه‌ڵ‌ توركیا ده‌رگایه‌كی‌ به‌رووی‌…
12.12.2013  |  هه‌ولێر

رۆژی‌ 27ی‌ مانگی‌ رابردوو، نێچیره‌ڤان بارزانی‌ سه‌رۆكی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ئه‌نكه‌ره‌ له‌گه‌ڵ‌ ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگانی‌ سه‌ره‌ك وه‌زیرانی‌ ئه‌و وڵاته‌ كۆبووه‌وه‌، له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ پێشتر وا راگه‌یه‌ندرابوو كه‌ ئه‌جێنده‌ی‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌ بۆ رێكه‌وتنه‌ له‌سه‌ر دوا قۆناغی‌ راكێشانی‌ بۆری‌ نه‌وتی‌ كوردستان توركیا، به‌ڵام له‌پاش كۆبوونه‌وه‌كه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ كرا كه‌ هیچ رێكه‌وتنێك له‌نێوانیاندا ئیمزا نه‌كراوه‌.

رۆژێكی‌ پێنه‌چوو ئاژانسی‌ رۆیته‌رز بڵاویكرده‌وه‌ كه‌ نێچیره‌ڤان بارزانی‌‌و ئاردۆگان شه‌ش گرێبه‌ستیان له‌بواری‌ نه‌وتدا ئیمزا كردووه‌، گرنگترینیان راكێشانی بۆری نه‌وتی هه‌رێمه‌ بۆ توركیا كه‌ وابڕیاره‌ له‌سه‌ره‌تای ساڵی 2014 بكه‌وێته‌ كار.

تائێستا نه‌حكومه‌تی هه‌ولێرو نه‌ئه‌نكه‌ره‌ ئه‌م هه‌واڵه‌یان به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمی پشڕاست نه‌كردووته‌وه‌، هه‌روه‌ك ره‌تیشان نه‌كردووته‌وه‌، ئه‌مه‌ش وا لێكده‌درێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ به‌غدا توڕه‌ نه‌كه‌ن، چونكه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای‌ پرۆسه‌كه‌وه‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ مالیكی‌ ناڕه‌زایی‌ توندی‌ له‌سه‌ر ئه‌م بۆرییه‌ نه‌وته‌ هه‌بووه‌و پێی‌ وایه‌ هه‌نگاوێكه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌ستورو یاساكانی‌ عێراقه‌.

له‌دوای‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ هه‌واڵی‌ ئیمزاكردنی‌ گرێبه‌سته‌كه‌ نوری مالیكی سه‌رۆك وه‌زیران‌و حوسێن شه‌هرستانی جێگری سه‌رۆك وه‌زیران بۆ كاروباری وزه ناڕه‌زایی‌ خۆیان له‌سه‌ر ئه‌و كاره‌ دووپات كرده‌وه‌و حكومه‌تی‌ به‌غداش باڵوێزی توركیای‌ له‌عێراق بانگهێشتكردو نیگه‌رانی به‌غدایان خسته‌روو.

پێده‌چێت ناڕه‌زایی‌‌و پێداگری‌ مالیكی‌ له‌سه‌ر ئه‌نجامنه‌دانی‌ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ پشت ئه‌ستور بێت به‌و پاڵپشتییه‌ی‌ له‌لان ئیداره‌ی‌ ئه‌مه‌ریكاوه‌ لێی‌ ده‌كرێت، چونكه‌ هه‌ر له‌و ده‌مه‌دا جێن ساكی وته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكا، له‌كۆنگره‌ی رۆژنامه‌وانی رایگه‌یاند "ھەڵوێستمان لەبارەی ھەناردنی نەوتی ھەرێم بۆ تورکیا دیارە ھەتا حکومەتی ھەرێمی کوردستان ره‌زامه‌ندی لەحکومەتی عێراق وەرنەگرێت بۆ ئەو کارە، ئێمەش پشتگیریی ناکەین". داواشی له‌به‌رپرسانی هه‌رێم كرد كه‌ لەڕێی دەستورەوە ئەو پرسە لەنێوان بەغداو ھەولێر چارەسەر بکەن.

بێ گوێدانه‌ نیگه‌رانییه‌كانی به‌غداو واشنتۆن، نێچیره‌ڤان بارزانی له‌كۆنفرانسی وزه‌ كه‌ له‌ناوه‌ڕاستی هه‌فته‌ی‌ رابردوو‌ له‌هه‌ولێر به‌رێوه‌چوو، ته‌ئكیدی‌ له‌سه‌ر هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی هه‌رێم بۆ توركیا كرده‌وه‌و وتی "ئه‌م هه‌نگاوه‌ی‌ ئێمه‌ له‌بواری‌ هاوكاریی‌ وزه‌ له‌گه‌ڵ توركیا، بۆته‌ هۆی نیشاندانی ڕوویه‌كی دیكه‌ی عێراقی نوێ، ئه‌م هه‌نگاوه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك جێگه‌ی مه‌ترسی نیه‌ بۆ هیچ لایه‌نێك، به‌ڵكو ماف‌و ئه‌ركێكی سیاسی‌‌و یاسایی‌و نه‌ته‌وه‌ییه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌هه‌رێمی‌ كوردستان ئاماده‌ نین به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ده‌ستبه‌رداری بین".

ئەو بۆڕییە نەوتییەی ناكۆكی نێوان هەولێرو بەغدای توندكردووە، درێژییەكەی 281 كیلۆمەترەو بڕی 200 ملیۆن دۆلاری تێچووە، پرۆژه‌كه‌ نه‌وتی‌ هه‌رێم ده‌گه‌یه‌نێته‌ بەندەری جیهانی توركیا.

لەقۆناغی یەكەمی هەناردەكردنی نەوت لەرێگەی بۆریی كوردستان توركیاوه‌، وابڕیاره‌ تەنیا 150 هەزار بەرمیل نەوت لەرۆژێكدا هەناردەی توركیاو بازاڕەكانی جیهان بكرێت، تا كۆتایی 2014 ئه‌م بڕه‌ بۆ 700 هەزار بەرمیل له‌رۆژێكدا به‌رزبكرێته‌وه‌، بۆ كۆتایی 2015 بڕه‌كه‌ بۆ یەك ملیۆن بەرمیل نەوت لەرۆژێكدا بەرز دەبێتەوەو لەساڵی 2019دا هەناردەی نەوت دەگاتە زیاتر لەسێ ملیۆن بەرمیل لەرۆژێكدا.

گه‌ر‌ رۆژانه‌ 150 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت هه‌نارده‌ی توركیا بكرێت‌و هه‌ر به‌رمیلێك به‌100 دۆلار بفرۆشرێ، ئه‌وا بۆ هه‌ر رۆژێك‌ 15 ملیۆن دۆلار ده‌چێته‌‌ سه‌ر داهاتی گشتی هه‌رێم.

به‌غدا كاتێك دژی‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌ رایده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ده‌ستور رێگه‌نادات هه‌رێم به‌بێ‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ناوه‌ند گرێبه‌ستی‌ نه‌وت ئیمزا بكات‌و سامانه‌ سروشتییه‌كانی‌ خاكی‌ عێراق بباته‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌رێمیش جگه‌ له‌وه‌ی‌ رایده‌گه‌یه‌نێت هه‌نگاوه‌كه‌ی‌ ناده‌ستوری‌ نییه‌، هاوكات ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌وان پشتیان به‌ستووه‌ به‌یاسای‌ نه‌وت‌و گازی‌ هه‌رێم كه‌ شه‌ش ساڵ‌ له‌مه‌وبه‌ر له‌په‌رله‌مانی‌ كوردستانه‌وه‌ ده‌رچووه‌و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی‌ به‌هه‌رێم داوه‌.

به‌پێی راگه‌یاندراوێكی پێشووتری وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان، هەرێمی كوردستان خاوەنی 45 ملیار بەرمیل یەدەگی نەوت‌و زیاتر لەسێ تریلیۆن مەتر سێجا غازی سرووشتیە‌و زیاتر لە52 گرێبەستی لەگەڵ كۆمپانیا نەوتییە بیانییەكان هەیە كە گەورە كۆمپانیا نەوتییەكانی جیهان وەكو ئێكسۆن مۆبیل، شیڤرۆن، گازپرۆمی‌ تێدان.

ئه‌م سامانه‌ زۆره‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ تر ناكۆكییه‌كانی‌ به‌غداو هه‌ولێری‌ قوڵكردووه‌ته‌وه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ هه‌ندێ‌ له‌چاودێران پێیان وایه‌ له‌پاش ساڵی‌ 2003وه‌ شه‌ڕی‌ ئه‌م دوو لایه‌نه‌ ته‌نها له‌سه‌ر پاره‌و ده‌سه‌ڵات بووه‌، شه‌ڕێك كه‌ كه‌مترین خێروبێره‌كه‌ی‌ بۆ خه‌ڵكی‌ هه‌رێم‌و عێراق بووه‌.

له‌سه‌ر ئاستی‌ ناوخۆی‌ كوردستان سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ زۆربه‌ی‌ لایه‌نه‌كان پاڵپشتی‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ی‌ حكومه‌ت ده‌كه‌ن بۆ ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ نه‌وت، هه‌مانكات لایه‌نه‌كانی‌ ئۆپۆزسیۆن ترسی‌ ئه‌وه‌ش ناشارنه‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ مه‌له‌فی‌ بۆرییه‌ نه‌وتییه‌كه‌ش وه‌ك چه‌ندین مه‌له‌فی‌ تری‌ بواری‌ وزه‌ له‌هه‌رێم به‌"ناشه‌فافی‌" بمێنێته‌وه‌.

به‌شێكی‌ تر له‌چاودێران ترسیان له‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ "تاكڕه‌وانه‌یه‌"ی‌ هه‌رێم كێشه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ‌ به‌غدا به‌بنبه‌ست بگه‌یه‌نێت‌و بوارێك بۆ چاره‌سه‌ر نه‌هێڵێته‌وه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ له‌مه‌شدا دیسان هه‌رێم پێویستی‌ به‌به‌غدایه‌.

مه‌حمود عوسمان په‌رله‌مانتارو سیاسه‌تمه‌داری‌ دێرینی‌ كورد به‌"نیقاش"ی‌ راگه‌یاند گه‌ر رێككه‌وتنه‌كه‌ی نێوان هه‌رێم‌و توركیا هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ بێ كه‌ شه‌هرستانی ئاماژه‌ی بۆ كردووه‌ كه‌ 17% داهاته‌كه‌ی بۆ هه‌رێم 83% كه‌ی تری بۆ به‌غدا بێ هیچ له‌دۆخی هه‌رێم ناگۆڕێت.

مه‌حمود عوسمان پێی‌ وایه‌ ئاراسته‌كردنی‌ دۆسیه‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ی‌ ئێستا ناكۆكییه‌كان قوڵتر ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت "له‌م رێكه‌وتنه‌دا توركیا خاڵی‌ هاوبه‌شی‌ نێوان هه‌ردوو لایه‌نه‌كه‌یه‌، له‌كاتێكدا‌ توركیا نه‌ بۆ كوردو نه‌ بۆ عێراقیش دڵسۆز نییه‌".

جه‌ختیش له‌وه‌ده‌كاته‌وه‌ تائێستا بۆچونی سیاسی وڵاتانی ئه‌وروپا به‌رانبه‌ر كوردستان نه‌گۆڕاوه‌و هه‌ر وه‌ك هه‌رێمێكی عێراق مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ن، بۆیه‌ له‌م رێككه‌وتنه‌ش هه‌ر پاڵپشتی به‌غدا ده‌كه‌ن.

زاهیر مه‌جید پسپۆڕ له‌بواری‌ گرێبه‌سته‌كانی‌ نه‌وت ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌م كێشه‌یه‌ی‌ نێوان هه‌ولێرو به‌غدا هه‌روا به‌كراوه‌یی‌ ده‌مێنێته‌وه‌، تا ئه‌وده‌مه‌ی‌ دادگای‌ ئیتیحادی‌ بڕیاری‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی‌ له‌سه‌ر ده‌دات، چونكه‌ هه‌ردوو لایه‌نی‌ ناكۆكییه‌كه‌ خۆیان به‌ڕه‌وا ده‌بینن.

له‌مڕووه‌وه‌ زاهیر مه‌جید به‌"نیقاش"ی‌ وت "به‌غدا پاساوی‌ ناده‌ستوری‌ ده‌هێنێته‌وه‌، له‌كاتێكدا له‌مادده‌ی 111و 112ی ده‌ستوری عێراق ته‌نیا باسی ئیداره‌كردنی نه‌وت‌و غاز كراوه‌‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی باس له‌وه‌ بكات ئایا له‌ده‌سه‌ڵاتی كێدایه‌ ئه‌م گرێبه‌ستانه‌ ئه‌نجامبدات".

له‌هه‌مان رووه‌وه‌ هه‌رده‌وان نه‌قشبه‌ندی پسپۆری ئابووری پێی‌ وایه‌ ئه‌و داهاته‌ زۆره‌ی‌ له‌م پرۆژه‌ هاوبه‌شه‌وه‌ ده‌ستده‌كه‌وێت، وای‌ له‌هه‌ردوو لایه‌نی‌ هه‌رێم‌و توركیا كردووه‌ زۆر نیگه‌رانییه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكاو ئه‌وروپا له‌به‌رچاو نه‌گرن، به‌ڵام به‌دووریشی‌ ده‌زانێت هه‌رێم پێشتر ره‌زامه‌ندی‌ به‌غدای‌ وه‌رنه‌گرتبێت‌و ده‌ستی‌ به‌م پرۆژه‌ ستراتیژییه‌ كردبێت.

ئه‌و پسپۆڕه‌ ئابورییه‌ پێیوایه‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌هه‌رێمه‌وه‌ هه‌یه‌، گه‌ر شه‌فافیه‌ت له‌م پرۆژه‌یه‌دا نه‌بێت‌و وه‌ك هه‌نگاوه‌كانی پێشووتری حكومه‌ت پرۆسه‌كه‌ ناشه‌فاف بێت، ئه‌وا هیچ سودێكی ئابووری بۆ هه‌رێم نابێت‌و كوردستان ناگه‌یه‌نێته‌ سه‌ربه‌خۆیی ئابووری، به‌پێچه‌وانه‌وه‌شه‌وه‌ ئه‌وا كوردستان ده‌توانی له‌سه‌ر پێكانی خۆی بوه‌ستێت‌و پێویستی به‌ عێراق نامێنێی.

هه‌رده‌وان ده‌ڵێت "حكومه‌تی هه‌رێم ده‌بێ خۆی یه‌كلابكاته‌وه‌ ئایا ده‌یه‌وێت ببێت به‌ نه‌رویج یان نه‌یجیریا". وه‌ك هێمایه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی‌ یان نه‌وت گه‌شه‌ی‌ پێده‌كات، یان تووشی‌ ناكۆكی‌‌و ماڵوێرانی‌ ده‌كات.