راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ كۆبۆنی‌ خۆراك.. هه‌وڵێكی‌ شكستخواردوو

د. حه‌سه‌ن له‌تیف زوبێدی‌
له‌شه‌شی‌ تشرینی‌ دووه‌می‌ 2012 ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیرانی‌ عێراق بڕیاریدا به‌هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ سیسته‌می‌ فۆڕمی‌…
15.11.2012  |  نه‌جه‌ف

كاركردن به‌سیسته‌می‌ كۆبۆنی‌ خۆراك له‌مانگی‌ نیسانی‌ 2003وه‌ كاریگه‌ری‌ خۆی‌ له‌ده‌ستدا، پاش ئه‌وه‌ی‌ به‌هۆی‌ رووداوه‌ ئه‌منییه‌كان‌و بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ كێشه‌ كه‌وته‌ ئه‌و سیسته‌مه‌و پێكهاته‌كانی‌ وه‌ك شه‌كرو رۆن‌و ئاردو برنج دره‌نگ ده‌گه‌یشتنه‌ ده‌ست هاوڵاتیان، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای‌ خراپی‌ جۆره‌كانیان.

له‌لای‌ خۆیه‌وه‌ حكومه‌ت پێی‌ وابوو كۆبۆنی‌ خۆراك پاشماوه‌ی‌ رژێمی‌ پێشووه‌و ئه‌و هۆكاره‌ سیاسیه‌ی‌ بۆی‌ دروست بوو ئێستا نه‌ماوه‌، به‌تایبه‌تی‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایشی‌ ئابڵوقه‌ی‌ ئابوری‌ له‌سه‌ر عێراق لابرد كه‌ له‌ئابی‌ 1990و پاش هێرشی‌ عێراق بۆ سه‌ر كوه‌یت سه‌پاندبووی‌.

به‌ڵام له‌پاڵ‌ ئه‌وانه‌شدا هه‌ندێ‌ بارودۆخی‌ تر وایكرد لابردنی‌ كۆبۆنی‌ خۆراك كارێكی‌ ئاسان نه‌بێت، تێكچوونی‌ باری‌ ئه‌منی‌ كاریگه‌ری‌ خراپی‌ هه‌بوو به‌سه‌ر چالاكییه‌ ئابورییه‌كانه‌وه‌و له‌به‌رامبه‌ریشدا مانه‌وه‌ی‌ ئه‌م جۆره‌ پاڵپشتیانه‌ بۆ چینه‌ هه‌ژاره‌كه‌ی‌ كۆمه‌ڵگا پێویست بوو، حكومه‌تیش له‌گرنگی‌ سیاسی‌ كۆبۆنی‌ خۆراك تێگه‌یشتبوو، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ گوزه‌رانیان لاوازه‌ یان پێویستیان به‌و خۆراكانه‌یه‌، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ مافی‌ خۆیانه‌و ناكرێت به‌ئاسانی‌ ده‌ستبه‌رداری‌ ببن.

له‌به‌رامبه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌شدا له‌ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراق چه‌ند ده‌نگێك هه‌ن كه‌ داوای‌ چاكسازی‌ ده‌كه‌ن له‌سیسته‌مه‌كه‌دا، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ به‌هۆی‌ زۆربوونی‌ رێژه‌ی‌ دانیشتوانه‌وه‌ قورساییه‌كی‌ زۆری‌ له‌سه‌ر دروستبووه‌، به‌و پێیه‌ی‌ ساڵانه‌ 800 هه‌زار كه‌س له‌عێراقدا زیاد ده‌بن.

ئێستا سیسته‌می‌ كۆبۆنی‌ خۆراك خزمه‌تگوزاری‌ ده‌گه‌یه‌نێت به‌دوو هێنده‌ی‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ی‌ یه‌كه‌مجار بۆی‌ داندراوه‌، هه‌رئه‌مه‌ش واده‌كات توانای‌ دارایی‌‌و مرۆیی‌ زیاتر پێویست بێت كه‌ ناگونجێت له‌سه‌ر ئه‌و بودجه‌یه‌ی‌ دوركه‌تووه‌ته‌وه‌ له‌پاڵپشتی‌ شتومه‌ك، له‌كاتێكدا ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌و چاكسازیانه‌ی‌ بانكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ داوای‌ ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی‌ قه‌رزه‌ كه‌ڵه‌كه‌بووه‌كانی‌ سه‌ر عێراق بسڕدرێته‌وه‌.

وه‌زاره‌تی‌ بازرگانیش له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ ناتوانێت ئه‌و كاره‌ رێكبخات به‌هۆی‌ فشاری‌ بودجه‌ی‌ ساڵانه‌و ئه‌و گه‌نده‌ڵییه‌ی‌ بڵاوبووه‌ته‌وه‌و گه‌وره‌ به‌رپرسانی‌ وه‌زاره‌ته‌كه‌ی‌ گرتووه‌ته‌وه‌.

هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردبوو وه‌زاره‌تی‌ بازرگانی‌ له‌كاتی‌ پێكهێنانی‌ حكومه‌تدا له‌لایه‌ن كوتله‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ خواستی‌ زۆری‌ له‌سه‌ر نه‌بێت، كه‌چی‌ هه‌ر له‌و سیسته‌مه‌ به‌رده‌وام بوون به‌بێ‌ باشكردن‌و به‌تێچوونێكی‌ زۆره‌وه‌ له‌روی‌ سیسته‌می‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و سیسته‌می‌ دارایی‌ گشتییه‌وه‌.

ته‌نانه‌ت ئه‌و هه‌وڵانه‌ش كه‌ دران بۆ چاره‌سه‌ری‌ لاوه‌كی‌ سیسته‌مه‌كه‌ سه‌ركه‌توو نه‌بوون، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ به‌شێك له‌پێكهاته‌كانی‌ ئه‌و كۆبۆنه‌ كه‌مكرانه‌وه‌، هه‌روه‌ك چۆن نه‌توانرا پرۆسه‌ی‌ ئاراسته‌كردن‌و به‌شدارانی‌ سیسته‌مه‌كه‌ كۆنترۆڵ بكرێت به‌هۆی‌ ئه‌و هه‌ڵاوسانه‌ی‌ له‌ژماره‌ی‌ هاوڵاتیاندا روویدا له‌گه‌ڵ‌ نارێكی‌ داتاكانی‌ سیسته‌مه‌كه‌و بێده‌سه‌ڵاتی‌ له‌به‌رامبه‌ر به‌رێوه‌بردنی‌ هه‌ر له‌پاش ساڵی‌ 2003وه‌.

گوژمه‌ی‌ چاكسازییه‌كان

وه‌زاره‌تی‌ بازرگانی‌ ده‌ستپێشخه‌ری‌ كرد بۆ لێسه‌ندنه‌وه‌ی‌ كۆبۆنی‌ خۆراك له‌و فه‌رمانبه‌رانی‌ ده‌وڵه‌ت كه‌ موچه‌كانیان له‌سه‌رو یه‌ك ملیۆن پێنج سه‌د هه‌زار دیناره‌وه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ گۆڕانكارییه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ دروست نه‌كرد له‌ژماره‌ی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ سیسته‌مه‌كه‌ ده‌یانگرێته‌وه‌، چونكه‌ ته‌نها 60 هه‌زار كه‌س له‌وانه‌ی‌ پله‌ی‌ باڵایان هه‌یه‌ بڕیاره‌كه‌ گرتنیه‌وه‌.

ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ 31 ملیۆن كه‌س ئه‌و سیسته‌مه‌ ده‌یانگرێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت كه‌ بڕیاره‌كه‌ فراوانتریش كراو خێزانی‌ فه‌رمانبه‌ره‌ پله‌ دووه‌كانیش لابران، ئه‌وا كۆی‌ ئه‌وانه‌ی‌ فۆرمه‌كه‌ نایانگرێته‌وه‌ له‌نێوان 270 بۆ 300 هه‌زار كه‌سدا بوون.

كاتێكیش له‌ساڵی‌ 2010 پێكهاته‌كانی‌ ئه‌م فۆرمه‌ كورتكرانه‌وه‌ بۆ پێنج خۆراكی‌ سه‌ره‌كی‌ كه‌ بریتی‌ بوون له‌ئاردو برنج‌و رۆن‌و شه‌كرو شیری‌ منداڵ‌، ئه‌وا دیسانه‌وه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ هیچی‌ له‌مه‌سه‌له‌كه‌ نه‌گۆڕی‌.

به‌پێی‌ روماڵێكی‌ تۆڕی‌ مه‌عریفه‌ی‌ عێراقی‌ له‌ساڵی‌ 2011، لانی‌ كه‌م له‌سه‌دا هه‌شتای‌ خێزانه‌ عێراقییه‌كان یه‌كێك له‌و ماده‌ سه‌ره‌كیانه‌یان وه‌رگرتووه‌، هه‌روه‌ها له‌سه‌دا 65 دوو جۆر جۆراك‌و له‌سه‌دا 25 سێ‌ جۆریان وه‌رگرتووه‌.

هه‌ر به‌پێی‌ ئه‌و روماڵه‌ به‌ته‌نها 5%ی‌ خه‌ڵكی‌ عێراق سودمه‌ند ده‌بن له‌كۆی‌ خۆراكه‌كان، ئه‌مه‌ش به‌روونی‌ ئاستی‌ ئه‌و كێشانه‌ ده‌رده‌خات كه‌ سیسته‌مه‌كه‌ به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت.

له‌سه‌ر ئاستی‌ ئه‌و خۆراكانه‌ش كه‌ وه‌رگیراوه‌، له‌پله‌ی‌ یه‌كه‌مدا ئارد هاتووه‌ به‌رێژه‌ی‌ له‌سه‌دا 71، هه‌روه‌ك چۆن ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ به‌كاربردنی‌ سێ‌ له‌سه‌ر چواری‌ خه‌ڵكی‌ عێراقه‌، به‌دوای‌ ئه‌ودا برنج دێت به‌رێژه‌ی‌ له‌سه‌دا 64، ئینجا رۆن به‌رێژه‌ی‌ له‌سه‌دا 30، ئه‌وه‌نده‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌شیریشه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌ته‌نها له‌سه‌دا پێنجی‌ ئه‌و خێزانانه‌ی‌ منداڵی‌ خوار ته‌مه‌ن دوو ساڵیان هه‌یه‌ شیریان وه‌رگرتووه‌.

سه‌باره‌ت به‌پارێزگاكان موسه‌نناو ئه‌نبار به‌رێژه‌ی‌ له‌سه‌دا 90 ئاردیان وه‌رگرتووه‌و له‌دهۆك ئه‌و رێژه‌یه‌ دابه‌زیوه‌ بۆ له‌سه‌دا 57، هه‌رچی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌پارێزگاكانی‌ ناوه‌ڕاستیشه‌وه‌ هه‌یه‌ رێژه‌كه‌ له‌سه‌دا 42وه‌.

له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ خێزانه‌كانی‌ بابل‌و كه‌ربه‌لا زۆربه‌ی‌ مانگه‌كان برنجیان وه‌گرتووه‌، به‌ڵام پارێزگاكانی‌ واسیت‌و نه‌جه‌ف كه‌مترین به‌شه‌ برنجیان وه‌رگرتووه‌ به‌رێژه‌ی‌ له‌سه‌دا 27‌و له‌سه‌دا 44 به‌دوای‌ یه‌كدا، له‌كاتێكدا نه‌جه‌ف گه‌وره‌ترین كێڵگه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ برنجی‌ تێدایه‌.

كاریگه‌رییه‌كانی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ كۆبۆن له‌سه‌ر هه‌ژاران

به‌پێی‌ توێژینه‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌ساڵانی‌ رابردوودا ئه‌نجامدراوه‌، ره‌نگه‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ فۆرمی‌ خۆراك ببێته‌ مایه‌ی‌ كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ خۆراك‌و زۆربوونی‌ هه‌ژاران، له‌ساڵی‌ 2004 توێژینه‌وه‌كه‌ ده‌ریخستووه‌ كه‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و سیسته‌مه‌ ره‌نگه‌ له‌نێوان 2.6 ملیۆن كه‌س (له‌سه‌دا 11ی‌ خه‌ڵكی‌ عێراق) تا 6.2 ملیۆن كه‌س له‌خۆراك بێبه‌ش ببن.

له‌ساڵی‌ 2006 راپۆرتێكی‌ تر ده‌ریخستووه‌ 4 ملیۆن كه‌س (رێژه‌ی‌ 15.4ی‌ خه‌ڵكی‌ عێراق) بێبه‌شن له‌پێداویستییه‌ ته‌واوه‌كانی‌ خۆراك، ئه‌گه‌ر سیسته‌مه‌كه‌ش هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌ 8.3 ملیۆن كه‌سی‌ تری‌ ده‌چێته‌ سه‌ره‌.

شیكردنه‌وه‌یه‌كی‌ گشتگیری‌ ئاسایشی‌ خۆراك بۆ چینه‌ ناپته‌وه‌كه‌ له‌ساڵی‌ 2007 ده‌ریخستووه‌ 930 هه‌زار كه‌س له‌عێراق له‌رووی‌ خۆراكه‌وه‌ دڵنیاییان له‌سه‌ر نییه‌، ئه‌م ژماره‌یه‌ 2.8 ملیۆنیشی‌ ده‌چێته‌ سه‌ر ئه‌گه‌ر سیسته‌می‌ كۆبۆنی‌ خۆراك هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌.

له‌توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ دوورو درێژی‌ پسپۆڕانی‌ بانكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ له‌ساڵی‌ 2008 ده‌ریخستووه‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ له‌پڕو به‌رنامه‌ بۆ دانه‌ڕێژراو ره‌نگه‌ به‌كاربردنی‌ كه‌سانی‌ هه‌ژارو ناهه‌ژار كه‌مبكاته‌وه‌.

توێژینه‌وه‌كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ به‌شه‌ خۆراك داندراوه‌ كه‌ (10.100) دیناره‌ له‌كۆی‌ رێژه‌ی‌ ناوه‌ندی‌ داهاتی‌ هه‌ژاران (61.624) دینار‌و (126.944) دینار بۆ كه‌سانی‌ نا هه‌ژار، كه‌ ئه‌مه‌ش رێژه‌ی‌ هه‌ژاری‌ به‌رزده‌كاته‌وه‌و نادادپه‌روه‌ری‌ ده‌خولقێنێت.

هه‌مان توێژینه‌وه‌ ده‌ریخستووه‌ گۆڕینی‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ بۆ سیسته‌می‌ پێدانی‌ پاره‌ ره‌نگه‌ ئاستی‌ هه‌ژاران كه‌مبكاته‌وه‌ به‌هۆی‌ گۆڕانی‌ پێوانه‌كانی‌ هه‌ژاری‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ش گرێدراوه‌ به‌وه‌ی‌ نه‌هێڵدرێت نرخ به‌رز ببێته‌وه‌.

ده‌بێت ئه‌وه‌ تێبگه‌ین هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ سیسته‌می‌ كۆبۆنی‌ خۆراك كاریگه‌ری‌ باش‌و خراپی‌ ده‌بێت، ئه‌مه‌ش شوێنده‌ستی‌ خۆی‌ به‌سه‌ر سیسته‌می‌ ئابوری‌‌و بازاڕه‌وه‌ جێده‌هێڵیت‌و باڵاده‌ستی‌ به‌كاربه‌ر ده‌رده‌خات.

به‌رووه‌ خراپه‌كه‌شیدا هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و سیسته‌مه‌ ئاستی‌ گوزه‌ران له‌وڵاتدا ده‌گۆڕێت‌و رێژه‌ی‌ هه‌ژاری‌ به‌رز ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌زۆربه‌ی‌ توێژینه‌وه‌و راپۆرته‌كانی‌ ده‌زگای‌ ناوه‌ندی‌ ئاماردا ده‌ركه‌تووه‌و مه‌ترسی‌ زیادبوونی‌ هه‌ژاری‌ خراوه‌ته‌ روو.

له‌گه‌ڵ‌ ئه‌مانه‌شدا هیچ گه‌ره‌نتییه‌ك نییه‌ به‌وه‌ی‌ گۆڕینی‌ ئه‌م خۆراكه‌ به‌پاره‌ باری‌ گوزه‌رانی‌ هه‌ژاران باش ده‌كات، ره‌نگه‌ ئه‌و پاره‌یه‌ به‌شی‌ ئه‌و خۆراكه‌ نه‌كات كه‌ له‌كۆبۆنه‌كه‌وه‌ ده‌ستده‌كه‌وت.

هه‌روه‌ك په‌نابردن بۆ پاره‌ ره‌نگه‌ كاریگه‌ری‌ خراپی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و دیمۆگرافی‌ هه‌بێت، چونكه‌ خێزانه‌ هه‌ژاره‌كان منداڵی‌ زۆریان ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ پاره‌ی‌ زۆرتر وه‌ربگرن، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات رێژه‌ی‌ به‌رزی‌ گه‌شه‌ی‌ دانیشتوان ئه‌وه‌نده‌ی‌ تر زیاد بكات‌و كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر بودجه‌ی‌ گشتی‌ دروست بكات.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌