راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ریكلام له‌عێراقدا.. ماسیه‌ گه‌وره‌كان بچوكه‌كان قوتده‌ده‌ن

مه‌یاده‌ داوود
ئه‌گه‌رچی‌ دوو ساڵ به‌سه‌ر ده‌رچونی‌ دواژماره‌ی‌ رۆژنامه‌ی‌ ئه‌لزه‌من تێپه‌ڕیوه‌، به‌ڵام هێشتا سه‌رنوسه‌ره‌كه‌ی‌ رۆژی‌ داخستنی‌ رۆژنامه‌كه‌ی‌ له‌یاد نه‌چوه‌، پاش ئه‌وه‌ی‌ نه‌یتوانی‌ ریكلام به‌لای‌ رۆژنامه‌كه‌یدا…
5.08.2010  |  به‌غدا

محه‌ممه‌د روبه‌یعی‌ سه‌رنوسه‌ری‌ ئه‌لزه‌مه‌ن به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "له‌سه‌ره‌تادا ده‌مانویست رۆژنامه‌وانیه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ راسته‌قینه‌ بێنینه‌ ئاراوه‌، به‌ڵام دواتر بۆمان ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌مه‌ خه‌ونێكه‌ ته‌نها په‌یوه‌ست نیه‌ به‌جۆرایه‌تی‌ بابه‌ته‌كان‌و جورئه‌ت له‌راده‌ربڕین!"، به‌ڵكو په‌یوه‌سته‌ به‌و "مافیایانه‌ی‌ كۆنترۆڵی‌ گرنگترین دوو جومگه‌ی‌ رۆژنامه‌گه‌ریان كردوه‌ كه‌ بریتین له‌ ریكلام‌و دابه‌شكردن".

روبه‌یعی‌ رونیده‌كاته‌وه‌ "ده‌بو مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سانێكدا بكه‌ین كه‌ له‌پشتی‌ په‌رده‌وه‌ ده‌ستیان گرتبوه‌ سه‌ر دنیای‌ رۆژنامه‌وانی‌. ده‌بو گوێرایه‌ڵی‌ مه‌رجه‌كانیان بوینایه‌‌و به‌پێی‌ ویستی‌ ئه‌وان ریكلامه‌كانمان له‌و شوێنه‌ی‌ كه‌ ئه‌وان ده‌یانه‌وێت، بڵاوبكردایه‌ته‌وه‌".

له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌، ئه‌وانه‌ی‌ رۆژنامه‌كانیان دابه‌شده‌كرد، مه‌رجیان داده‌نا: "به‌رگی‌ بڵاوكراوكه‌ت با هونه‌رمه‌ندێكی‌ نیوه‌ روت بێت، یان ناونیشانێكی‌ ئابڕوبه‌ری‌ سیاسیه‌كی‌ گه‌وره‌ بێت"، زۆر جاریش نه‌سیحه‌تیان پێشكه‌شده‌كرد كه‌ بریتی‌ بو له‌ "واز له‌بابه‌ته‌ سیاسی‌‌و رۆشنبیریه‌ قه‌به‌كان بێنن، كه‌س گرنگی‌ پێنادات".

له‌درێژه‌ی‌ لێدوانه‌كانیدا، روبه‌یعی‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ده‌دا كه‌ زۆر جار روبه‌ڕوی‌ ئه‌وه‌ بونه‌ته‌وه‌ سیاسیه‌ك پاره‌ی‌ پێشكه‌شكردبن له‌به‌رامبه‌ر "بڵاكردنه‌وه‌ی‌ چاوپێكه‌وتنێكی‌ دورودرێژ له‌گه‌ڵیدا‌و پڕوپاگه‌نده‌ كردن بۆ حزبه‌كه‌ی‌، یاخود هه‌ندێ‌ جار خاوه‌ن پێشانگایه‌كی‌ ئۆتۆمبیل له‌كاتی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ریكلامدا مه‌رجی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌بو وێنه‌ی‌ خۆی‌‌و سێ‌ كوڕه‌كه‌ی‌ له‌لاپه‌ڕه‌ی‌ یه‌كه‌مدا بڵاوبكه‌ینه‌وه‌!".

پاش دوو ساڵ له‌كاركردن‌و ماندوبونی‌ به‌رده‌وام، روبه‌یعی‌‌و هاوه‌ڵه‌كانی‌ ناچار بون رۆژنامه‌كه‌یان رابگرن پاش ئه‌وه‌ی‌ قه‌ناعه‌تیان به‌وه‌ هێنا "وه‌همێكی‌ گه‌وره‌یه‌ رۆژنامه‌ بتوانێت پشت به‌خۆی‌ ببه‌ستێت له‌به‌ده‌ستهێنانی‌ ریكلام".

سه‌رنوسه‌ری‌ رۆژنامه‌ی‌ ئه‌لمه‌نار، فائق ئه‌لروفاعی‌، هه‌مان كێشه‌ی‌ به‌ر له‌دوو ساڵی‌ ره‌به‌یعی‌ هه‌یه‌ كه‌ توانای‌ راكێشانی‌ ریكلامی‌ نییه‌ به‌لای‌ رۆژنامه‌كه‌یدا.

ئه‌لروفاعی‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌دات كه‌ پێویسته‌ دامه‌زراوه‌ میدیاییه‌ عێراقیه‌كان "رێگاچاره‌یه‌ك بۆ خۆیان بدۆزنه‌وه‌‌و خۆیان له‌م گرفته‌ رزگار بكه‌ن، به‌تایبه‌ت كه‌ ریكلام له‌لایه‌ن هه‌ندێ‌ دامه‌زراوه‌ی‌ تایبه‌ته‌وه‌ قۆرخكراوه‌ وه‌ك تۆڕی‌ راگه‌یاندنی‌ عێراقی‌‌و كه‌ناڵ‌و رۆژنامه‌ گه‌وره‌كانی‌ تر".

تۆڕی‌ راگه‌یاندنی‌ عێراقی‌ له‌ساڵی‌ 2003دا دامه‌زرێندراوه‌‌و خاونی‌ ژماره‌یه‌ك كه‌ناڵی‌ ته‌له‌فزیۆنی‌‌و رادیۆ‌و رۆژنامه‌‌و گۆڤاره‌، دیارترینیان ته‌له‌فزیۆنی‌ عێراقیه‌‌و رۆژنامه‌ی‌ ئه‌لسه‌باحه‌‌و له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بودجه‌ی‌ بۆ ته‌رخانكراوه‌.

روفاعی‌ داوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌كرد دامه‌زراوه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت بێته‌ ئاراوه‌ "توانای‌ هێنانی‌ ریكلامی‌ هه‌بێت له‌گه‌وره‌ كۆمپانیا نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی‌ وه‌به‌رهێنان تاكو له‌ڕێی‌ ریكلامی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵاته‌وه‌ راگه‌یاندنه‌ سه‌ربه‌خۆكانی‌ عێراق به‌هێزبكرێن"، له‌هه‌مانكاتدا پێویسته‌ دامه‌زراوه‌یه‌ك بێته‌ ئاراوه‌ كه‌ ژماره‌یه‌ك رۆژنامه‌ له‌خۆ بگرێت‌و كاری‌ به‌بازاڕیكردن ئه‌نجامبدات "نه‌ك یه‌ك دامه‌زراوه‌ی‌ به‌بازاڕیكردن هه‌بێت‌و هه‌موان ناچاربن پابه‌ندی‌ مه‌رجه‌كانی‌ بن، چونكه‌ رۆژنامه‌ ناتوانێت به‌ته‌نها ئه‌و كاره‌ بۆ خۆی‌ ئه‌نجامبدات".

له‌ئێستادا تۆڕی‌ راگه‌یاندنی‌ عێراقی‌ روبه‌رێكی‌ گه‌وره‌ی‌ بازاڕی‌ ریكلامی‌ عێراقی‌ بۆ خۆی‌ داگیركردوه‌. له‌مباره‌یه‌وه‌ سه‌رۆكی‌ روانگه‌ی‌ ئازادیه‌ رۆژنامه‌وانیه‌كان، زیاد ئه‌لعه‌جیلی‌، ئه‌و تۆڕه‌ی‌ به‌ "دێوه‌ گه‌وره‌كه‌" وه‌سف كرد كه‌ رۆژنامه‌ بچوكه‌كان "قوتده‌دات، چونكه‌ ده‌ستی‌ گرتوه‌ به‌سه‌ر زۆربه‌ی‌ ریكلامه‌ حكومی‌‌و تایبه‌ته‌كان".

عه‌جیلی‌ ده‌ڵێت "پێویست كۆمه‌ڵه‌ یاسایه‌ك بێته‌ ئاراوه‌ رێگربێت له‌وه‌ی‌ تۆڕی‌ راگه‌یاندنی‌ عێراقی‌ ریكلام وه‌ربگرێت، چونكه‌ ئه‌و تۆڕه‌ بودجه‌ له‌ده‌وڵه‌ته‌وه‌ وه‌رده‌گرێت، بۆیه‌ ده‌بێت ریكلام بۆ رۆژنامه‌ سه‌ربه‌خۆكان بێت كه‌ پیشه‌یی‌ تر‌و پرَۆفیشناڵترن".

زۆربه‌ی‌ ئه‌و ریكلامانه‌ی‌ له‌بازاڕه‌كانی‌ عێراقدا بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، ریكلامی‌ دامه‌زراوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تن وه‌ك زیادكردن‌و كه‌مكردنه‌وه‌، دوای‌ ئه‌وانیش ریكلامی‌ كۆمپانیاكانی‌ مۆبایل دێت، هه‌ندێكی‌ تریش له‌كۆمسیۆنی‌ باڵای‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌وه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ریكلامی‌ هێزه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا‌و ریكلامه‌ وه‌رزیه‌كانی‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كاندیده‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نه‌ێنه‌ران له‌كاتی‌ هه‌ڵبژاردندا ئه‌نجامی‌ ده‌ده‌ن. هه‌رچی‌ له‌هه‌رێمی‌ كوردستانه‌، زیاتر ریكلامی‌ كۆمپانیاكانی‌ خانو‌وبه‌ره‌‌و مۆڵ‌و بازاڕ‌و ناوچه‌ گه‌شتوگوزاره‌كان به‌رچاوده‌كه‌ون.

كێشه‌ی‌ رۆژنامه‌كانی‌ عێراق ته‌نها له‌وه‌دا ناوه‌ستێت كه‌ توانای‌ راكێشانی‌ ریكلامیان نییه‌، به‌ڵكو كێشه‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌بازاڕیكردنی‌ به‌رهه‌مه‌كانیشیان هه‌یه‌.

به‌ڕێوه‌به‌ری‌ روانگه‌ی‌ ئازادیه‌ رۆژنامه‌وانیه‌كان ئه‌وه‌ رونده‌كاته‌وه‌ "كێشه‌ی‌ به‌بازاڕیكردن وای‌ كردوه‌ تیراژی‌ رۆژنامه‌كان زۆر كه‌مبێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ بڵاوبونه‌وه‌ی‌ ئه‌نته‌رنێتیش رۆڵی‌ سلبی‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ هه‌بوه‌". به‌لا عه‌جیلیه‌وه‌، ئه‌م كێشه‌یه‌ی‌ رۆژنامه‌كان هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت تا ئه‌وكاته‌ی‌ "كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانی‌ وه‌به‌رهێنان دێنه‌ عێراقه‌وه‌ له‌لایه‌ك‌و گه‌شه‌سه‌ندنی‌ زیاتر رۆژنامه‌وانی‌ سه‌ربه‌خۆ‌و هێنانه‌ ئارای‌ بیركرۆكه‌ی‌ نوێ‌ له‌به‌بازاڕیكردن له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌".

له‌سه‌رو ئه‌و خاڵانه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ش، په‌یوه‌ندی‌ نێوان دامه‌زراوه‌ راگه‌یاندنه‌كان له‌لایه‌ك‌و لایه‌نه‌ حزبی‌‌و دامه‌زراوه‌كانی‌ حكومه‌ت له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ بێكێشه‌ نییه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ مامۆستای‌ راگه‌یاندن له‌زانكۆی‌ به‌غدا، ئه‌راده‌ جبوری‌، ئاماژه‌ی‌ پێده‌دات.

جبوری‌ رونیده‌كاته‌وه‌ "په‌یوه‌ندیه‌كی‌ ئاڵۆز‌و تێكچڕژاو له‌نێوان ئه‌و لایه‌نانه‌دا هه‌یه‌، هه‌ندێ‌ جار چاوه‌ڕوانی‌ بڵاوبونه‌وه‌ی‌ مه‌له‌فێكی‌ گه‌نده‌ڵی‌ یه‌كێ‌ له‌وه‌زاره‌ته‌كان ده‌كه‌ین، كه‌چی‌ دواتر له‌بری‌ بڵاوبونه‌وه‌ی‌ مه‌له‌فه‌كه‌، ریكلامی‌ وه‌زاره‌ته‌كه‌ی‌ له‌جێدا داندراوه‌، هه‌ندێ‌ جاریش به‌پێچه‌وانه‌وه‌".

له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌، سیاسه‌ت رۆڵی‌ گه‌وره‌ ده‌بینێت له‌ناردنی‌ ریكلامی‌ وه‌زاره‌ته‌كان بۆ رۆژنامه‌كان "زیاتر ریكلامی‌ وه‌زاره‌ته‌كان له‌و رۆژنامانه‌دا ده‌بیندرێن كه‌ سه‌ر به‌حزبی‌ وه‌زیره‌كه‌یه‌، یاخود له‌وانه‌وه‌ نزیكه‌، له‌كاتێكدا نادرێت به‌و رۆژنامانه‌ی‌ سه‌ر به‌وان نین‌و ره‌خنه‌یان لێده‌گرن".

به‌ڕێوه‌به‌ری‌ رۆژنامه‌ی‌ ئه‌هالی‌، سامان نوح، كه‌ رۆژنامه‌یه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆیه‌، ده‌ڵێت "ریكلام له‌لایه‌ن رۆژنامه‌ حزبیه‌كانه‌وه‌ قۆرخكراوه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی‌ سه‌ر به‌حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانن"، هه‌وه‌رها ئه‌وه‌شی‌ ئاشكراكرد "له‌سه‌روی‌ ئه‌و رۆژنامانه‌وه‌، رۆژنامه‌ی‌ ئه‌لسه‌باحی‌ تۆڕی‌ راگه‌یاندنی‌ عێراقیه‌ كه‌ ده‌ستی‌ گرتوه‌ته‌ سه‌ر زۆربه‌ی‌ ریكلامه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت".

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌و پاره‌یه‌ی‌ رۆژنامه‌ حزبیه‌كان له‌ڕێی‌ ریكلامه‌وه‌ ده‌ستیان ده‌كه‌وێت "ته‌نها 20% بۆ 30% كۆی‌ پاره‌ی‌ تێچونی‌ رۆژنامه‌كه‌یه‌" وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ نوح ئاماژه‌ی‌ پێده‌دات، هه‌رچی‌ به‌شه‌كه‌ی‌ تری‌ تێچونه‌كه‌یه‌، راسته‌وخۆ له‌لایه‌ن ئه‌و حزبانه‌وه‌ ده‌درێ‌و رۆژنامه‌كان گوێیان له‌زه‌ره‌ر نییه‌ "زۆربه‌یان له‌به‌ر هۆكاری‌ سیاسی‌ دامه‌زرێندراون، نه‌ك بازرگانی‌".

له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌، نه‌قیبی‌ رۆژنامه‌نوسانی‌ عێراق، موئه‌ید لامی‌، به‌هه‌مان شێوه‌ باس له‌كێشه‌ی‌ ریكلام ده‌كا. لامی‌ به‌نقاشی‌ راگه‌یاند "زۆربه‌ی‌ زۆری‌ ریكلامه‌كان ده‌چن بۆ ئه‌و رۆژنامانه‌ی‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ت‌و حزبه‌كانه‌وه‌ پاڵپشتیده‌كرێن‌و ئه‌وه‌نده‌ی‌ تر ده‌بنه‌ خاوه‌ن پاره‌، له‌كاتێكدا رۆژنامه‌ سه‌ربه‌خۆكان له‌به‌ر بێتوانایی‌ دارایی‌، ناچار ده‌بن ده‌رگاكانیان دابخه‌ن".

ناوبراو ئه‌وه‌ی‌ خسه‌ روو كه‌ پێویسته‌ دامه‌زراوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت‌و وه‌زاره‌ته‌كان "بێلایه‌نانه‌ ریكلامه‌كانیان دابه‌شبكه‌نه‌ سه‌ر رۆژنامه‌كان، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ پێشتر ئه‌و رۆژنامانه‌ دیاریبكرێن كه‌ ریكلام وه‌رده‌گرن".

به‌ڵام له‌هه‌مانكاتدا نه‌قیبی‌ رۆژنامه‌نوسان ئه‌وه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌ كه‌ گروپی‌ مافیا ئاسا هه‌بن‌و ده‌ستیان به‌سه‌ر بازاڕی‌ ریكلام گرتبێت له‌عێراقدا.

لامی‌ بۆ نیقاشی‌ رونكرده‌وه‌ "ژماره‌ی‌ رۆژنامه‌ گه‌وره‌كان كه‌ تیراژیان له‌سه‌روی‌ 20 هه‌زاره‌وه‌یه‌ زۆر كه‌من. هه‌ر لایه‌نێك بییه‌وێت ریكلامه‌كه‌ی‌ بگاته‌ گه‌وره‌ترین ژماره‌ی‌ خه‌ڵك، ئۆتۆماتیكی‌ ده‌چێته‌ لای‌ دامه‌زراوه‌ راگه‌یاندنه‌ گه‌وره‌كان كه‌ خاوه‌نی‌ وه‌رگری‌ زۆرترن وه‌ك تۆڕی‌ راگه‌یاندنی‌ عێراقی‌".

له‌باره‌ی‌ ئه‌و رێوشوێنانه‌ی‌ سه‌ندیكا به‌نیازه‌ بیگرێته‌ به‌ر به‌مه‌به‌ستی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ ئه‌م كێشه‌یه‌، لامی‌ ئاشكرایكرد "پڕۆژه‌یه‌كمان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ تاكو بودجه‌ی‌ تایبه‌ت بۆ كه‌ناڵه‌ سه‌ربه‌خۆكان دابینبكرێت‌و له‌داهاتودا پێشكه‌شی‌ په‌رله‌مانی‌ ده‌كه‌ین".

هه‌روه‌ها گفتوگۆ له‌باره‌ی‌ "دامه‌زراندنی‌ لیژنه‌یه‌ك كراوه‌ به‌مه‌به‌ستی‌ سه‌رپه‌رشتی‌ كردنی‌ دابه‌شكردنی‌ ریكلام به‌سه‌ر ده‌زگا رۆژنامه‌وانیه‌ عێراقیه‌كان"

له‌باره‌ی‌ ئه‌و تۆمه‌تانه‌شه‌وه‌ كه‌ ئاڕاسته‌یان ده‌كرێت، ئه‌ندامی‌ ده‌سته‌ی‌ ئه‌میندارانی‌ تۆڕی‌ راگه‌یاندنی‌ عێراقی‌، عه‌باس یاسری‌، ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌دا كه‌ ئه‌و ده‌نگۆیانه‌ راست نین "له‌باره‌ی‌ قۆرخكردنی‌ بازاڕی‌ ریكلامی‌ عێراقی‌"، ئه‌وه‌شی‌ رونكرده‌وه‌ كه‌ به‌پێی‌ یاسای‌ ناوخۆیان "ده‌بێت تۆڕه‌كه‌ بودجه‌ی‌ خۆی‌ دابینبكات"، ئه‌و بودجه‌یه‌ش كه‌ ئێستا له‌ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌درێته‌ تۆڕه‌كه‌ "كاتیه‌".

له‌باره‌ی‌ وه‌رگرتنی‌ به‌شی‌ زۆری‌ ریكلامه‌كانیشه‌وه‌، ناوبراو وتی‌ "ئێمه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌وه‌مان نییه‌ ریكلامه‌كان بۆخۆمان به‌رین، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ژماره‌ی‌ وه‌رگرمان زۆره‌، بۆیه‌ ریكلامه‌كان بۆ ئێمه‌ ده‌هێندرێن".

ئه‌گه‌رچی‌ ئامارێكی‌ ورد له‌باره‌ی‌ ژماره‌ی‌ دامه‌زراوه‌ رۆژنامه‌وانیه‌كانی‌ عێراق له‌ئارادا نییه‌، به‌ڵام به‌پێی‌ هه‌ندێ‌ ئاماری‌ ناڕه‌سمی‌، نزیكه‌ی‌ 50 كه‌ناڵی‌ ته‌له‌فزیۆن‌و 200 رۆژنامه‌ هه‌یه‌.

ئه‌م ژماره‌یه‌ به‌رده‌وام له‌زیادبون كه‌مبونه‌وه‌دایه‌. زۆر جار رۆژنامه‌یه‌ك په‌یدا ده‌بێت‌و پاش ده‌رچونی‌ چه‌ند ژماره‌یه‌ك، ون ده‌بێت. هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌ داخستنه‌كه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نه‌بونی‌ بودجه‌ی‌ پێویست‌و به‌ده‌سنه‌هێنانی‌ ریكلام بۆ به‌رده‌وام بونی‌ رۆژنامه‌كه‌.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌