راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

عێراق ده‌چێته‌ نێو كێبڕكێی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ نه‌وته‌وه‌

مه‌یاده‌ داوود
ته‌نها پێنج ساڵ ماوه‌ عێراق له‌وڵاتێكی‌ هاورده‌كه‌ری‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ نه‌وته‌وه‌ ببێته‌ كێبڕكێكه‌رێكی‌ گه‌وره‌ی‌ وڵاتانی‌ هه‌نارده‌كه‌ری‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ گه‌ر هات‌و وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت پلانی‌ تایبه‌تی‌ له‌و…
1.07.2010  |  به‌غدا

له‌ئێستادا وه‌زاره‌تی‌ نه‌وتی‌ عێراق ده‌رگای‌ به‌ڕوی‌ كۆمپانیا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان كردوه‌ته‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی‌ بنیاتنانه‌وه‌ی‌ پاڵاوگه‌كانی‌ نه‌وت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌دروستكردنی‌ چوار پاڵاوگه‌ی‌ نوێ‌ به‌شێوه‌یه‌ك بتوانن رۆژانه‌ 1.5 ملیۆن به‌رمیل به‌رهه‌م بهێنن.

ئه‌م پلانه‌ ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ نییه‌ كه‌ عێراق ببێته‌ ولاتێكی‌ هه‌نارده‌كه‌ری‌ به‌رهه‌مه‌ نه‌وتیه‌كان، به‌ڵكو هه‌ر به‌هۆی‌ ئه‌و پلانه‌وه‌ توانا زانستیه‌كانی‌ ناوخۆ‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات به‌لای‌ خۆیدا راده‌كێشێت به‌تایبه‌ت كه‌ یه‌كێ‌ له‌كێشه‌ گه‌وره‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت، نه‌بونی‌ كادری‌ پسپۆڕی‌ به‌رهه‌مه‌ نه‌وتیه‌كانه‌. له‌مباریه‌وه‌ وه‌زیری‌ نه‌وتی‌ عێراق، حسێن شه‌هرستانی‌، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "پێویسته‌ هانی‌ گه‌نجان بده‌ین په‌یمانگا‌و كۆلێجه‌ تایبه‌ته‌كانی‌ بواری‌ نه‌وت بخوێنن، چونكه‌ له‌و به‌شانه‌دا ئیشی‌ باشیان له‌داهاتودا ده‌ستده‌كه‌وێت".

به‌پێی‌ لێدوانه‌كانی‌ شه‌هرستانی‌، له‌ئێستادا عێراق ته‌نها 550 هه‌زار به‌رمیل له‌به‌رهه‌مه‌ نه‌وتیه‌كان له‌ڕۆژێكدا به‌رهه‌مده‌هێنێت "12 ملیۆن لیتر به‌نزین، 15 ملیۆن لیتر گازوایل، نۆ ملیۆن لیتر نه‌وتی‌ سپی‌".

وه‌زیر بڕوای‌ ته‌واوی‌ به‌وه‌ هه‌یه‌ له‌پاش ته‌واوبون له‌دروستكردنی‌ پاڵاوگه‌ نوێكان "عێراق ده‌بێته‌ هه‌نارده‌كه‌رێكی‌ گرنگی‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌"، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ ئێستا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ هاورده‌ی‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ش ده‌كات، هه‌ر ناتوانێت به‌ته‌واوه‌تی‌ پێداویستیه‌كانی‌ بازاڕی‌ ناوخۆ پڕبكاته‌وه‌.

به‌پێی‌ پلانه‌ نوێكه‌ی‌ وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت، كاری‌ وه‌به‌رهێنان له‌پاڵاوگه‌ نه‌وتیه‌كاندا له‌شاری‌ ناسریه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ به‌شی‌ شێری‌ به‌ده‌ستهێناوه‌ به‌وه‌ی‌ گه‌وره‌ترین پرۆژه‌ی‌ تێدا ئه‌نجامده‌درێت. بریكاری‌ وه‌زاره‌ت بۆ كاروباری‌ پاڵاوتن‌و پیشه‌سازی‌ گاز، ئه‌حمه‌د شه‌ماع، ئاشكرایكرد "پاڵاوگه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ به‌بودجه‌ی‌ هه‌شت ملیار دۆلار‌و به‌ناوی‌ ناسریه‌وه‌ دروستده‌كرێت كه‌ رۆژانه‌ 300 هه‌زار به‌رمیل به‌رهه‌می‌ ده‌بێت"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ "له‌توانایدا ده‌بێت 600 مێگاوات وزه‌ی‌ كاره‌با به‌رهه‌مبهێنێت".

پلانه‌كه‌ كه‌ له‌ناسریه‌ ده‌ستپێده‌كات، له‌كه‌ربه‌لادا ته‌واو ده‌بێت. ئه‌گه‌رچی‌ پاڵاوگه‌كه‌ی‌ كه‌ربه‌لا بچوكترین دانه‌یان ده‌بێت، به‌لام له‌هه‌مویان "زیندوتر‌و گرنگتره‌"‌و به‌هه‌مان شێوه‌ ناوی‌ پارێزگاكه‌ی‌ لێده‌نرێت. شه‌ماع ئاشكرایكرد "ئه‌م پاڵاوگه‌یه‌ رۆژانه‌ 140 هه‌زار به‌رمیل له‌به‌رهه‌مه‌كانی‌ نه‌وت‌و 400 مێگاوات كاره‌با به‌رهه‌مده‌هێنێت"، گرنگێتیه‌كه‌شی‌ له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت كه‌ "ده‌كه‌وێته‌ ناوه‌ڕاستی‌ عێراق‌و ده‌بێته‌ ناوه‌ندی‌ پاڵاوگه‌كانی‌ تر".

جگه‌ له‌و پاڵاوگانه‌ش، هه‌ر یه‌ك له‌پارێزگاكانی‌ میسان‌و كه‌ركوك پاڵاوگه‌یه‌كیان به‌ناوی‌ پارێزگاكانیانه‌وه‌ به‌رده‌كه‌وێت به‌بودجه‌ی‌ "پێنج ملیار دۆلار بۆ هه‌ریه‌كێكیان‌و له‌توانایاندا ده‌بێت 500 مێگاوات (میسان)، 400 مێگاوات (كه‌ركوك) كاره‌با به‌رهه‌م بهێنن".

به‌مه‌به‌ستی‌ سه‌رخستنی‌ ئه‌م پلانه‌ش، وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت چه‌ند هه‌نگاوێكی‌ ناوه‌ له‌پێناو راكێشانی‌ وه‌به‌رهێنه‌رانی‌ بیانی‌ بۆ عێراق كه‌ بریتین له‌پێشكه‌شكردنی‌ ئاسانكاری‌ بۆ كۆمپانیا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان. له‌مباره‌یه‌وه‌ سه‌رۆكی‌ ده‌ستی‌ راوێژكاران، سامر غه‌زبان، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "بڕیاردراوه‌ نرخی‌ نه‌وتی‌ خام به‌ڕێژه‌ی‌ كه‌متر له‌ 5% له‌نرخی‌ جیهانی‌ بدرێت به‌و كۆمپانیایانه‌ی‌ له‌عێراق وه‌به‌رهێنان ده‌كه‌ن". ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ له‌وڵاتانی‌ كه‌نداو ته‌نها 1% داشكان هه‌یه‌.

هه‌روه‌ها كۆمپانیا وه‌به‌رهێنه‌ره‌كان "ده‌توانن ببنه‌ خاوه‌نی‌ كۆی‌ پڕۆژه‌كه‌، یاخود شه‌ریكێكی‌ لۆكاڵ بۆ خۆیان دابین بكه‌ن"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ شوێنی‌ پڕۆژه‌كه‌ نزیكی‌ بازاڕه‌ به‌و پێیه‌ی‌ به‌رهه‌مه‌كانیان له‌ناوخۆی‌ وڵات سه‌رفده‌كه‌نه‌وه‌، ده‌شتوانن "40 بۆ 50 ساڵ زه‌ویه‌كانیان به‌كرێ‌ بگرن".

سه‌رۆكی‌ ده‌سته‌ی‌ ناوبراو ئه‌وه‌شی‌ ئاشكراكرد كه‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی‌ ویستی‌ وه‌به‌رهێنانیان له‌بواری‌ پاڵاوتنی‌ نه‌وتی‌ عێراق ده‌ربڕێوه‌، له‌وڵاتانی‌ ئاسیاوه‌ن، به‌تایبه‌ت كۆریا‌و چین.

ئه‌و كۆمپانیایانه‌ كه‌ دێنه‌ عێراقه‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی‌ وه‌به‌رهێنان ته‌نها په‌یوه‌ندیان به‌وه‌زاره‌تی‌ نه‌وته‌وه‌ نابێت، به‌ڵكو ده‌سته‌ی‌ نیشتمانی‌ بۆ وه‌به‌رهێنانیش رۆڵی‌ خۆی‌ له‌و هاوكێشه‌یه‌دا ده‌بینێت. سه‌رۆكی‌ ده‌سته‌كه‌، سامی‌ ئه‌عره‌جی‌، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند كه‌ به‌پێی‌ یاسا "ئێمه‌ به‌رپرس ده‌بین له‌دانی‌ مۆڵه‌تی‌ وه‌به‌رهێنان به‌كۆمپانیاكان"، ئه‌وه‌شی‌ ئاشكراكرد "بڕی‌ وه‌به‌رهێنان له‌كۆی‌ پاڵاوگه‌كاندا نزیكه‌ی‌ 25 ملیار دۆلاره‌".

ئه‌عره‌جی‌ رونیكرده‌وه‌ ده‌سته‌كه‌یان، به‌پێی‌ یاسا، هه‌مو گره‌نتیه‌ك ده‌دات به‌كۆمپانیاكان وه‌ك "ئازادی‌ هێنان‌و ده‌ركردنی‌ سه‌رمایه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ندێ‌ لێبوردنی‌ زه‌ریبه‌"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ "كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ رۆتین‌و هێشتنه‌وه‌ی‌ ته‌نها یه‌ك ده‌زگای‌ په‌یوه‌ندیدار به‌دانی‌ مۆڵه‌تی‌ وه‌به‌رهێنان".

له‌باره‌ی‌ كاتی‌ ده‌ستبه‌كاربونیش له‌م پڕۆژانه‌دا، به‌پێی‌ لێدوانه‌كانی‌ شه‌هرستانی‌، چاوه‌ڕوانده‌كرێت له‌كۆتایی‌ ئه‌م ساڵدا ده‌ست به‌دانوستان بكرێت له‌گه‌ڵ كۆمپانیا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان، به‌تایبه‌ت له‌پاش ته‌واوبونی‌ نه‌خشه‌ی‌ یه‌كه‌مین پاڵاوتگه‌ له‌كه‌ربه‌لا.

له‌وكاته‌دا كۆمپانیاكان بواریان ده‌بێت "بزانن ئێمه‌ چ جۆره‌ پاڵاوتگه‌یه‌كمان ده‌وێت‌و چاوه‌ڕوانی‌ چه‌نده‌ به‌رهه‌مین"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌زانینی‌ "كاتی‌ دیاریكراو بۆ ته‌واوبونی‌ كاره‌كان".

جێی‌ ئاماژه‌پێدانه‌ له‌مساڵدا وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت گرێبه‌ستێكی‌ له‌گه‌ڵ كۆمپانیای‌ فۆسته‌ر میله‌ری‌ ئه‌مه‌ریكی‌ ئیمزاكردبو به‌مه‌به‌ستی‌ دانانی‌ نه‌خشه‌ی‌ پاڵاوتگه‌ی‌ ناسریه‌ له‌سه‌ره‌تای‌ ساڵی‌ 2012. هه‌روه‌ها دوو گرێبه‌ستی‌ تریشی‌ له‌گه‌ڵ گروپی‌ كۆمپانیاكانی‌ شۆی‌ ئه‌مه‌ریكی‌ ئیمزاكردبو له‌باره‌ی‌ هه‌ردو پاڵاوتگه‌ی‌ كه‌ركوك‌و میسان كه‌ چاوه‌ڕوانده‌كرێت له‌ساڵی‌ داهاتودا كۆتایی‌ به‌نه‌خشه‌كانیان بهێندرێت. گرێبه‌ستی‌ چواره‌میش له‌گه‌ڵ كۆمپانیای‌ تكنبلی‌ ئیتاڵی‌ بوو بۆ دانانی‌ نه‌خشه‌ی‌ پاڵاوتگه‌ی‌ كه‌ربه‌لا كه‌ ده‌بێت له‌م ساڵدا كۆتایی‌ پێبێت.

له‌كۆی‌ ئه‌م گرێبه‌ست‌و پڕۆژانه‌دا، ئه‌وه‌ی‌ به‌لای‌ هاوڵاتی‌ ئاساییه‌وه‌ گرنگه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ لێكۆڵه‌ره‌وه‌ی‌ ئابوری‌ قاسم جه‌بار ئاماژه‌ی‌ پێده‌دات "به‌ده‌ستهێنانی‌ هه‌لی‌ كار‌و به‌رهه‌مه‌ نه‌وتیه‌كانه‌ به‌نرخێكی‌ هه‌رزانتر".

هه‌رچی‌ ئه‌وه‌ی‌ ئابوریی‌ عێراق پێویستی‌ پێیه‌تی‌ له‌پاش جێبه‌جێكردنی‌ ئه‌م پڕۆژانه‌ "بودجه‌یه‌كه‌ له‌توانایدا بێت ژێرخانی‌ وڵات بنیاتبنێته‌وه‌"، ئه‌مه‌ش "له‌سه‌ر وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت ده‌وه‌ستێت كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ داهاتی‌ عێراقه‌ به‌ڕێژه‌ی‌ 85% بۆ 90%، چونكه‌ كه‌رته‌كانی‌ تر چالاك نه‌كراون‌و پێویستیان به‌داهاتی‌ نه‌وته‌ بۆ چالاككردنیان".

جه‌بار ئه‌وه‌ش رونده‌كاته‌وه‌ كه‌ چ داواكاری‌ هاوڵاتیان‌و چ ئه‌وه‌ی‌ ئابوریی‌ عێراق پێویستی‌ پێیه‌تی‌ "له‌شه‌و‌و رۆژێكدا نایه‌ته‌ دی‌، به‌ڵكو به‌لانی‌ كه‌مه‌وه‌ پێنج ساڵی‌ ده‌وێت تاكو پاڵاوگه‌كان ده‌كه‌ونه‌ سه‌ر كار".

جێی‌ ئاماژه‌پێدانه‌ له‌ئێستادا وه‌زاره‌تی‌ كاره‌با پێویستی‌ به‌نزیكه‌ی‌ نۆ ملیۆن لیتر گاز هه‌یه‌ له‌رۆژێكدا تاكو بتوانێت سه‌رجه‌م وێستگه‌كانی‌ بخاته‌ كار، له‌كاتێكدا وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت له‌توانایدایه‌ ته‌نها چوار ملیۆن لیتری‌ بۆ دابین بكات‌و ئه‌وی‌ تری‌ له‌وڵاتانی‌ كوێت‌و ئێرانه‌وه‌ هاورده‌ ده‌كات.

له‌مباره‌یه‌وه‌ پسپۆڕی‌ بواری‌ نه‌وت، حه‌مزه‌ جه‌واهری‌، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "زۆربه‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی‌ نه‌وتیان تێدایه‌، نه‌ك ته‌نها نه‌وته‌كه‌ ده‌رده‌كه‌ن، به‌ڵكو به‌رهه‌مه‌كانیشی‌ جیاده‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌وجا هه‌نارده‌ی‌ ده‌كه‌ن" وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌جه‌زائیر هه‌یه‌ كه‌ له‌ماوه‌ی‌ دوو ساڵی‌ رابردودا، له‌بری‌ هه‌نارده‌كردنی‌ نه‌وتی‌ خام، هه‌ڵساوه‌ به‌هه‌نارده‌كردنی‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ نه‌وت.

له‌باره‌ی‌ لایه‌نه‌ ئیجابیه‌كانی‌ ئه‌م پڕۆژانه‌شه‌وه‌، جه‌واهری‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌دات كه‌ سوده‌كانی‌ زۆرن وه‌ك "دامه‌زراندنی‌ كارمه‌ندێكی‌ زۆر‌و نه‌هێشتنی‌ بێكاری‌"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ "وه‌رگرتنی‌ 35% له‌قازانجی‌ وه‌به‌رهێنه‌ران وه‌ك زه‌ریبه‌".

هه‌رچی‌ له‌باره‌ی‌ مه‌ترسیه‌كانی‌ ئه‌م پڕۆژانه‌شه‌وه‌یه‌، پسپۆڕه‌كه‌ی‌ بواری‌ نه‌وت وتی‌ "گه‌وره‌ترین مه‌ترسی‌ بریتیه‌ له‌شكستهێنان له‌جێبه‌جێكردنی‌ پڕۆژه‌كان به‌پێی‌ ستانداردی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ كه‌ له‌ئه‌نجامدا كاریگه‌ری‌ سلبی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌سه‌ر ژینگه‌‌و ته‌ندروستی‌ گشتی‌ ده‌بێت".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌